Η διάσωση των αυτόχθονων ποικιλιών αμπέλου είναι ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει τη χώρα σε ερευνητικό επίπεδο στο παρελθόν. Σήμερα αποτελεί ζητούμενο η διαμόρφωση μιας εθνικής συλλογής, η οποία θα μπορούσε να υλοποιηθεί με τη βοήθεια του ψηφιακού μετασχηματισμού. Ο δρ. Δημήτρης Τάσκος, ερευνητής Γ΄ στο Ινστιτούτο Ελιάς Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού «Δήμητρα» (ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα»), μίλησε στο Agro.tec για το θέμα της κατάρτισης ενός εθνικού στρατηγικού σχεδιασμού, τον οποίο θα πρέπει να ακολουθήσουν πιστά όλοι οι εμπλεκόμενοι.
Συνέντευξη στην Κατερίνα Λαδοπούλου
Agro.tec: Πώς διασώζουμε σήμερα τις αυτόχθονες ποικιλίες αμπέλου στη χώρα;
– Το κυριότερο μέσο διάσωσης των αυτόχθονων ποικιλιών είναι οι συλλογές διατήρησης, οι οποίες βρίσκονται είτε σε ερευνητικά ινστιτούτα και πανεπιστημιακές σχολές είτε σε ιδιωτικές συλλογές.
Ουσιαστικά διασώζονται οι συλλογές που βρίσκονται στα κέντρα καλλιέργειας των ερευνητικών ιδρυμάτων.
Agro.tec: Πού βρίσκονται αυτές οι συλλογές διατήρησης στην Ελλάδα;
– Η μεγαλύτερη συλλογή διατήρησης βρίσκεται στη Λυκόβρυση, η οποία διαθέτει περίπου 1.000 ποικιλίες συνολικά, εκ των οποίων περίπου οι 500 είναι αυτόχθονες. Αντίστοιχα, το Ινστιτούτο Φυτογενετικών Πόρων στη Θεσσαλονίκη έχει αρκετά μεγάλη συλλογή αυτόχθονων και ξενικών ποικιλιών, όπως αντίστοιχα και το Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών φυτών και Αμπέλου (Ι.ΕΛ.Υ.Α.) του ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» στην Κρήτη.
Συλλογές επίσης διαθέτουν το Ινστιτούτο Αμπελουργίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, καθώς και το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Agro.tec: Πότε ξεκίνησαν αυτές οι συλλογές;
– Οι συλλογές ξεκίνησαν με την ίδρυση του Ινστιτούτου Αμπέλου το 1926· ωστόσο συστηματική δουλειά με έμφαση σε ποικιλίες αμπέλου άρχισε να γίνεται από το 1950 και μετά. Το υλικό που έχουμε αυτή τη στιγμή χρειάστηκε περίπου 70 χρόνια για να συλλεχθεί, είτε από την ύπαιθρο είτε μέσω συμφωνιών ανταλλαγής μεταξύ του Ινστιτούτου Αμπέλου (νυν Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών φυτών και Αμπέλου) και αντίστοιχων ιδρυμάτων του εξωτερικού.
Η μεγαλύτερη καμπάνια για την ενίσχυση της συλλογής έγινε στα πλαίσια του μεγάλου προγράμματος της Οργάνωσης για τη Διατροφή και τη Γεωργία (Food and Agriculture Organization) του ΟΗΕ στις αρχές της δεκαετίας του ’80, όταν συλλέχθηκε ο κύριος όγκος των αυτόχθονων ποικιλιών. Σαφώς βέβαια συνεχίζει να υπάρχει εμπλουτισμός, χωρίς όμως την ένταση που υπήρχε παλαιότερα. Η δουλειά αυτή είναι δυναμική και πρέπει να συνεχιστεί.
Agro.tec: Ποιες κατηγορίες συλλογών έχουμε;
– Από τη φύση τους οι ποικιλίες είναι πολυκλωνικές, προέρχονται δηλαδή από περισσότερα του ενός μητρικά φυτά. Μέσω των πολυκλωνικών συλλογών είναι εφικτή η διάσωση μεγάλου μέρους της ενδοποικιλιακής παραλλακτικότητας μιας ποικιλίας.
Για τον χαρακτηρισμό των ποικιλιών γίνεται μία σειρά εξετάσεων προκειμένου να επιβεβαιώσουμε ότι όντως είναι διακριτές. Σκεφτείτε ότι υπάρχουν περιπτώσεις όπου ίδιες ποικιλίες συναντώνται σε διαφορετικές περιοχές με άλλο όνομα. Για αυτό είναι απαραίτητη η λεπτομερής εξέταση.
Υπάρχουν βέβαια και πολύ παλιές ποικιλίες. Φανταστείτε ότι ποικιλίες όπως το Λημνιό ή το Κοτσιφάλι διαθέτουν μακρά ιστορία, που φτάνει στα χρόνια της αρχαιότητας.
Agro.tec: Ποια είναι τα προβλήματα που εντοπίζετε σχετικά με τη διάσωση αυτόχθονων ποικιλιών;
– Το βασικό μας ζήτημα είναι η συνέχιση της προσπάθειας που έχει ξεκινήσει τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά πλέον φαίνεται να ατονεί. Η προσπάθεια αυτή πρέπει να είναι αδιάλειπτη και ως προς τη συλλογή και διάσωση –άρα την διατήρηση– και ως προς την αξιολόγηση και αξιοποίηση.
Μία ποικιλία η οποία αξιοποιείται από καλλιεργητική άποψη, αυτομάτως επιβιώνει σε σχέση με μία άλλη στην οποία διατηρούνται μόνο δύο – τρία φυτά σε κάποια γωνία της Ελλάδας.
Γι’ αυτό το σκοπό χρειάζεται να υιοθετήσει η πολιτεία ένα στρατηγικό πλάνο, στόχος του οποίου θα πρέπει να είναι η μέγιστη διάσωση των φυτογενετικών πόρων της χώρας, δηλαδή του πλούτου της Ελλάδας, τον οποίο όμως από την άλλη μεριά θα πρέπει να αξιοποιήσουμε.
Agro.tec: Υπάρχει αυτό το στρατηγικό πλάνο;
– Ο ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» έχει αναπτύξει στρατηγικό πλάνο που θα πρέπει να μπει σε εφαρμογή. Πέραν του πλάνου αυτού, σκοπός μας είναι η δημιουργία «Εθνικής Συλλογής», η οποία θα έχει όλες τις ποικιλίες της χώρας. Ταυτόχρονα θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα δίκτυο συλλογών, με τεκμηρίωση και με ποικιλίες που θα συνεχίσουν να καλλιεργούνται στο χώρο προέλευσης, ώστε να υπάρχει πλήρης καταγραφή και γνώση για το πού αναπτύσσεται τι.
Agro.tec: Αυτή τη στιγμή υπάρχει δίκτυο που να αναφέρεται στα μέρη και στα είδη των ποικιλιών που ευδοκιμούν στη χώρα; Κι αν όχι, γιατί υπάρχει αυτό το κενό, δεδομένης και της ψηφιακής τεχνολογίας που παρέχει αυτή τη δυνατότητα;
– Κάτι τέτοιο αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ολοκληρωμένο, από την σκοπιά όσων προαναφέρθηκαν. Σε αυτή την κατεύθυνση ο ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» κάνει σοβαρά βήματα, με κυριότερο τη θεσμοθέτηση ενός Κέντρου Βιολογικών Πόρων για τη γεωργία, τα τρόφιμα και το περιβάλλον (ΚΕ.ΒΙ.Π.).
Επίσης, το Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών φυτών και Αμπέλου (Ι.ΕΛ.Υ.Α.) έχει απευθύνει πρόσκληση προς κλαδικούς φορείς του αμπελοοινικού κλάδου για συνεργατικές δράσεις εγκατάστασης πειραματικών αμπελώνων αξιολόγησης αυτόχθονων ποικιλιών.
Σημειώνεται ότι παλαιότερα τα ιδρύματα ήταν πιο ισχυρά, καθώς είχαν χρηματοδοτήσεις που τους έδιναν τη δυνατότητα να διατηρούν αξιόλογες συλλογές και να εγκαθιστούν πειραματικούς αμπελώνες αξιολόγησης. Από την άλλη, επειδή όλοι οι οργανισμοί είναι δυναμικοί, με άλλες προτεραιότητες, πιθανώς να βλέπουν με διαφορετικό μάτι τη διατήρηση των ποικιλιών συγκριτικά με το παρελθόν. Επίσης, ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα μπορεί να έχει άλλες προτεραιότητες σε σχέση με ένα ερευνητικό.
Εν κατακλείδι, όντως αυτή τη στιγμή υπάρχουν κενά και ελλείψεις, αλλά γίνονται σοβαρά βήματα προς την κατεύθυνση που πρέπει.
Agro.tec: Τι πρέπει να γίνει για να καλυφθούν αυτά τα κενά; Ακόμα και αν φτιαχτεί η εθνική συλλογή, τι πρόκειται να κάνουμε με αυτήν; Θα αξιοποιήσουμε κάποιες από αυτές τις σπάνιες ποικιλίες μέσα από καλλιέργειες;
– Σε όλο τον κόσμο, ο ποικιλιακός πλούτος βρίσκεται στα χέρια κρατικών ιδρυμάτων, γεγονός αυτονόητο. Αυτό ισχύει μέχρι στιγμής και στη χώρα μας. Όμως, η διάσωση, η διατήρηση και η αξιοποίηση βάζουν κι άλλους παίκτες στο παιχνίδι. Βάζουν τον αμπελουργό, το κλαδικό του όργανο, τον οινοποιό και τα αντίστοιχα κλαδικά όργανα, τους stakeholders της πολιτείας, δηλαδή τις υπηρεσίες του Υπουργείου. Είναι μια «παράσταση» για πολλούς «παίκτες», οι οποίοι πρέπει να κληθούν να εργαστούν πάνω σε ένα στρατηγικό σχέδιο και να το υπηρετήσουν.
Επομένως, δεν αρκεί ένα ίδρυμα για να αξιοποιήσει τις αυτόχθονες ποικιλίες αμπέλου. Με βάση τις ανάγκες του αμπελοοινικού κλάδου και της επιστήμης, πρέπει να διαμορφώσουμε ένα συγκεκριμένο σχέδιο και τις αντίστοιχες δράσεις.
Επίσης, θα πρέπει να υπάρχει και ανάλογη χρηματοδότηση. Δεν μπορούμε να περιμένουμε χρηματοδοτήσεις μέσω κάποιων έργων, έτσι όπως συμβαίνει αυτή τη στιγμή. Γιατί ναι μεν λαμβάνουμε κάποια χρήματα για ένα διάστημα δύο ετών, αλλά μετά, χωρίς οικονομικούς πόρους, θα πρέπει να σταματήσουμε.
Και επειδή από το 1980 έχουν περάσει 43 χρόνια, αυτή τη στιγμή πρέπει να «τρέξουμε», καθώς αν μια ποικιλία δεν ενταχθεί στη συλλογή και σταματήσει η καλλιέργειά της, τότε αυτή η ποικιλία θα χαθεί.
Έχουμε διανύσει δρόμο, αλλά έχουμε αρκετό ακόμα να κάνουμε, καθώς η φάση της ωρίμανσης έχει παρέλθει.
Agro.tec: Τι γίνεται στη χώρα μας όσον αφορά τη σύγχρονη αμπελουργία;
– Οι παλαιοί αμπελώνες, που μπορεί να έκρυβαν μέσα τους κάποιες μοναδικές ποικιλίες, αντικαθίστανται, αναδιαρθρώνονται και οι παραγωγοί προχωρούν στην καλλιέργεια μίας ή δύο ποικιλιών ή του κλώνου μιας ποικιλίας.
Αυτό γίνεται για την καλύτερη απόδοση και τον εκσυγχρονισμό του αμπελώνα, κάτι το οποίο είναι και θεμιτό και αναγκαίο. Εμείς, όμως, προτείνουμε μαζί με αυτά τα πολύ χρήσιμα για τον κλάδο διαρθρωτικά μέτρα που εφαρμόζονται, πριν την εκρίζωση του παλιού και εν δυνάμει πολυποικιλιακού αμπελώνα, να συλλέγεται το υλικό που έχει αξία και να μπαίνει σε καθεστώς διατήρησης.
Να σημειώσω ότι αυτή η τακτική ισχύει σε άλλες χώρες, όπου οι ίδιοι οι παραγωγοί συνεχίζουν να καλλιεργούν παλαιές ποικιλίες σε μια πολύ μικρή έκταση, με σκοπό ακριβώς τη διατήρησή τους, έχοντας ως κίνητρο μια μικρή επιδότηση. Έτσι επιτυγχάνεται ένας διττός στόχος: η δημιουργία ενός σύγχρονου και παραγωγικού αμπελώνα, με την ταυτόχρονη διατήρηση παλαιών και ίσως σπάνιων ποικιλιών αμπέλου.
Αυτό πρέπει να το λάβει υπόψη η πολιτεία, ώστε να εφαρμοστεί και στη χώρα μας μια τέτοια στρατηγική μαζί με αντισταθμιστικά μέτρα.
Agro.tec: Η κλιματική αλλαγή μπορεί να επηρεάσει ποικιλίες που δεν είναι αυτόχθονες; Και τι θα προτείνατε να γίνει από εδώ και μπρος για τις αυτόχθονες ποικιλίες;
– Το να μπορείς να επιλέγεις ποικιλίες ή κλώνους τους, ειδικά αυτόχθονους, μπορεί να είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία για την προσαρμογή της αμπελουργίας μας και της οινοπαραγωγής μας στην κλιματική αλλαγή.
Πρέπει να συνεχίσουμε και να αξιοποιήσουμε τη δουλειά που κάνανε οι παλιοί συνάδελφοι και τα πανεπιστήμια. «Τις ποικιλίες και τα μάτια μας»! Για να γίνει αυτό με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σήμερα, πρέπει να σταματήσουμε την εξελισσόμενη γενετική διάβρωση, η οποία οδηγεί σε μη αναστρέψιμη απώλεια αυτού του πλούτου. Όσο δεν αντιδρούμε, αυτή η απώλεια θα συνεχιστεί· και μια ποικιλία που την έχασες, την έχασες. Άρα θέλουμε στρατηγικό πλάνο, μια προσέγγιση πολλών «παικτών», συντονισμό, χρηματοδότηση και ιστορική συνέχεια.
Η συνέντευξη του κ. Δ. Τάσκου φιλοξενήθηκε στο τεύχος Ιουλίου Αυγούστου του Agro.tec.
