Ο κατακερματισμένος ελληνικός περιουσιακός κλήρος, η μεγάλη ηλικία των αγροτών, καθώς και η περιορισμένη εκπαίδευσή τους σε νέα συστήματα διαχείρισης καλλιεργειών αποτελούν βασικά συστατικά του πρωτογενούς τομέα στις μέρες μας. Κι ενώ μιλάμε για ευφυή γεωργία και για εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, η ελληνική πραγματικότητα διαφέρει παρασάγγας από όσα συμβαίνουν στις προηγμένες χώρες της Ευρώπης, παρά την έμφυτη περιέργεια των Ελλήνων παραγωγών για την καινοτομία. Αυτό τονίζει ο δρ. Χρήστος Καβαλάρης, μέλος του Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού (Ε.ΔΙ.Π.) του Τμήματος Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής & Αγροτικού Περιβάλλοντος, στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Συνέντευξη στην Κατερίνα Λαδοπούλου
– Είναι εκμηχανισμένη η ελληνική γεωργία σε ικανοποιητικό βαθμό, συγκριτικά με άλλες ευρωπαϊκές χώρες;
– Η ελληνική γεωργία χαρακτηρίζεται από το μικρό μέγεθος και τον κατακερματισμό των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και της Eurostat, το 2013, η μέση χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση ανά εκμετάλλευση στην Ελλάδα ήταν 48 στρέμματα, όταν ο μέσος όρος στην ΕΕ ήταν 161 στρέμματα.
Σε χειρότερη θέση από την Ελλάδα βρίσκονται μόνο η Σλοβενία, η Ρουμανία, η Κύπρος και η Μάλτα. Διαφορές διαπιστώνονται ανά Περιφέρεια, με τη Δυτική Μακεδονία να εμφανίζει μέση έκταση 107 στρέμματα, τη Θεσσαλία 69 στρέμματα και την Ήπειρο 27 στρέμματα.
Ακόμα χειρότερα, ο κατακερματισμός των εκμεταλλεύσεων οδηγεί σε πολλά και μικρά αγροτεμάχια που δεν βοηθούν την εκμηχάνιση της ελληνικής γεωργίας. Σύμφωνα με μελέτη του Εργαστηρίου Γεωργικής Μηχανολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (Αναγνωστόπουλος κ.ά. 2013), ο μέσος όρος αγροτεμαχίων ανά γεωργική εκμετάλλευση είναι 17.
Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων ανέρχεται σε 709.449, η συνολική καλλιεργούμενη έκταση είναι 32.825.200 στρέμματα και ήταν καταγεγραμμένοι 249.000 γεωργικοί ελκυστήρες. Αντιστοιχεί δηλαδή ένας γεωργικός ελκυστήρας για κάθε 132 στρέμματα, τη στιγμή που ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 180 και στις ΗΠΑ 370 στρέμματα.
Σύμφωνα βέβαια με το πρόεδρο του Συνδέσμου Εισαγωγέων Αντιπροσώπων Μηχανημάτων (ΣΕΑΜ), ο αριθμός των ενεργών γεωργικών ελκυστήρων στην Ελλάδα δεν ξεπερνά τις 160.000. Σε αυτή την εκδοχή, αντιστοιχούν 205 στρέμματα ανά ελκυστήρα, που είναι κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το πλήθος των γεωργικών ελκυστήρων θεωρείται έγκυρο κριτήριο της εκμηχάνισης της γεωργίας, οπότε η απάντηση είναι ότι η ελληνική γεωργία εμφανίζει ικανοποιητικό βαθμό εκμηχάνισης, ακόμα και αν η διάρθρωσή της δεν την εξυπηρετεί.
Είναι αλήθεια ότι οι Έλληνες παραγωγοί προτιμούν να είναι ανεξάρτητοι και να έχουν τα δικά τους μηχανήματα, ακόμη και αν καλλιεργούν μικρές εκτάσεις. Αυτό όμως οδηγεί σε ένα άλλο φαινόμενο, που είναι η απαρχαίωση του γεωργικού εξοπλισμού. Για τις μικρές εκμεταλλεύσεις, οι επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό είναι δυσβάσταχτες. Γι’ αυτό οι παραγωγοί προσπαθούν να κρατήσουν λειτουργικά τα μηχανήματά τους ακόμα και πέρα από το οικονομικό όριο ζωής τους (το σημείο δηλαδή που το κόστος διατήρησης ξεπερνά αυτό της αντικατάστασης).
Σύμφωνα με μελέτη του Εργαστηρίου Γεωργικής Μηχανολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (Αναγνωστόπουλος κ.ά., 2013), η μέση ηλικία των γεωργικών ελκυστήρων διαμορφώνεται στα 20,5 έτη, ενώ από το σύνολο του στόλου, μόλις το 5,26% είναι σχετικά καινούργιο με λιγότερο από 10 έτη λειτουργίας. Ο ΣΕΑΜ εκτιμά ότι το 50% των γεωργικών ελκυστήρων στην Ελλάδα είναι ηλικίας άνω των 25 ετών. Αυτό σημαίνει ότι έχουν χαμηλή απόδοση και υψηλό κόστος χρήσης, και χρειάζονται άμεση αντικατάσταση.
– Ποιοι τομείς της γεωργίας είναι πιο εύκολο να υιοθετήσουν σύγχρονα γεωργικά μηχανήματα;
– Η εκμηχάνιση της γεωργίας στην Ελλάδα ξεκίνησε κυρίως από τις αροτριαίες καλλιέργειες. Η ανάγκη για υψηλή ιπποδύναμη στην κατεργασία του εδάφους οδήγησε στην απόκτηση μεγάλων γεωργικών ελκυστήρων και αντίστοιχης σειράς παρελκόμενων. Αντιθέτως, οι δενδρώδεις καλλιέργειες στηρίχτηκαν σε μεγάλο βαθμό στην ανθρώπινη εργασία, και οι κυριότεροι λόγοι ήταν η ευπάθεια των προϊόντων και η συνθετότητα των εργασιών.
Σήμερα όμως έχει εμφανιστεί στην αγορά μια πληθώρα από σύγχρονα και καινοτόμα μηχανήματα, που μπορούν να υποβοηθήσουν ακόμη και σε σύνθετες εργασίες όπως είναι η συγκομιδή (π.χ. δονητές, μηχανήματα ανάδευσης, ρομποτικά συστήματα), και που σε συνδυασμό με την έλλειψη εργατικών χεριών, καθιστούν μονόδρομο την υιοθέτηση της νέας τεχνολογίας.
Αναμένεται επομένως να δούμε πολλά σύγχρονα μηχανήματα στη δενδροκομία και στη λαχανοκομία στο άμεσο μέλλον.
– Οι επιδοτήσεις της ΕΕ βοηθούν σε αυτή την κατεύθυνση ή είναι δύσκολο για τους αγρότες να μπουν σε αυτές τις διαδικασίες όντας μεγάλοι σε ηλικία;
– Οι επιδοτήσεις είχαν ανέκαθεν ως σκοπό να προωθήσουν στρατηγικές που στοχεύουν στη βιωσιμότητα της γεωργίας. Τα σχέδια βελτίωσης που υιοθέτησε προσφάτως το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων (ΥΠ.Α.Α.Τ.) εμπεριέχουν ένα σημαντικό βαθμό καινοτομίας, που στοχεύει στον εκσυγχρονισμό των γεωργικών εκμεταλλεύσεων.
Το Υπουργείο όμως θα πρέπει να δώσει στους παραγωγούς να καταλάβουν αυτή την προοπτική και να εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες που τους παρέχονται, επενδύοντας σε μηχανήματα που πραγματικά τους βελτιώνουν την αποδοτικότητα και δεν προσφέρουν απλά μόρια για την ένταξή τους σε κάποιο χρηματοδοτικό πρόγραμμα.
Η ηλικία δεν παίζει σημαντικό ρόλο αν υπάρχει ανοιχτό μυαλό, και οι Έλληνες παραγωγοί αποδεικνύουν ότι το έχουν.
– Τι είναι αυτό που κατά τη γνώμη σας θα πρέπει να βελτιωθεί ώστε να ενισχυθεί η εκμηχάνιση της γεωργίας στην Ελλάδα;
– Η εκπαίδευση, ασφαλώς! Εκεί πάσχει η χώρα μας! Υπάρχει σοβαρό έλλειμμα, σοβαρής και συστηματικής εκπαίδευσης, τόσο των Ελλήνων παραγωγών όσο και των γεωπόνων συμβούλων, που δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τις ταχύτατες εξελίξεις στο χώρο της γεωργικής τεχνολογίας και να καθοδηγήσουν κατάλληλα τους παραγωγούς.
Είναι γεγονός ότι παρά, τη μεγάλη κουβέντα που γίνεται σήμερα για τη γεωργία ακριβείας, είναι ελάχιστα τα άτομα έξω στην αγορά που κατέχουν τόσο το τεχνικό όσο και το γεωργικό αντικείμενο και έχουν τη δυνατότητα να προσφέρουν ουσιαστικές συμβουλές στους αγρότες.
Η διά βίου μάθηση θα πρέπει να γίνει θεσμός για όλους, ενώ η εκπαίδευση των νέων αγροτών θα πρέπει να αποκτήσει ουσιαστική υπόσταση, από κατάλληλα καταρτισμένους εκπαιδευτές.
– Είναι οικονομικό για το γεωργό να προχωρήσει στην εκμηχάνιση μέσω της αγοράς ελκυστήρων. Ποιο είναι το όφελος για αυτόν;
– Όπως ανέφερα και προηγουμένως, θα πρέπει να αντικατασταθεί άμεσα ο απαρχαιωμένος γεωργικός εξοπλισμός. Απαιτείται προσοχή, όμως, να μην πέσουμε και πάλι στην ίδια παγίδα: Αν οι επενδύσεις γίνουν χωρίς βιώσιμο τρόπο από πολλές και μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις, θα καταλήξουμε πολύ πιο σύντομα αυτή τη φορά –γιατί η εξέλιξη της τεχνολογίας είναι ταχύτατη– σε ένα νέο στόλο απαρχαιωμένων μηχανημάτων, που θα είναι και πάλι μη αποδοτικός, με υψηλό κόστος χρήσης.
Η λύση εδώ είναι μια και μοναδική: Συνεργασίες ανάμεσα σε μικρές ομάδες παραγωγών ή μέσα από μεγαλύτερα συνεταιριστικά σχήματα, για την απόκτηση από κοινού μηχανημάτων που θα εξυπηρετούν περισσότερες ανάγκες. Η εξειδίκευση και ο επιμερισμός των εργασιών μεταξύ των μελών της ομάδας είναι ακόμα μια καλή πρακτική για τη βελτίωση της ποιότητας των εργασιών.
Να αναφέρω εδώ την περίπτωση των μηχανών απευθείας σποράς για συστήματα μηδενικής κατεργασίας του εδάφους, κάτι που προωθούμε συστηματικά εμείς ως Εργαστήριο Γεωργικής Μηχανολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Οι μηχανές αυτές έχουν υψηλό κόστος αγοράς και ασφαλώς δεν τις συστήνουμε σε μεμονωμένους μικρούς παραγωγούς, γιατί δε θα καταφέρουν να τις αποσβέσουν. Τις συστήνουμε όμως ανεπιφύλακτα σε μια ομάδα τριών – τεσσάρων παραγωγών, οι οποίοι πέρα από το ότι θα μοιραστούν το κόστος, θα καταφέρουν να εξυπηρετηθούν άνετα και χωρίς άγχος, μια και η αποφυγή της προετοιμασίας του εδάφους προσφέρει άφθονο χρόνο για την έγκαιρη σπορά.
– Πρέπει να ληφθεί υπόψη από τους γεωργούς η κλιματική αλλαγή; Μπορούν να βελτιώσουν ή και να προστατέψουν τις καλλιέργειές τους με την επιλογή σύγχρονων μηχανημάτων και την αξιοποίηση δεδομένων;
– Η κλιματική αλλαγή πλέον δεν αμφισβητείται. Οι συνέπειές της είναι η μεταβολή των κλιματικών μοτίβων, με σημαντικά στοιχεία αβεβαιότητας των καιρικών συνθηκών. Οι γεωργικές εργασίες πλέον θα πρέπει να εκτελούνται πολύ πιο σύντομα, διότι ο κίνδυνος απρόβλεπτων φαινομένων έχει αυξήσει το ρίσκο για τις καλλιέργειες.
Γι’ αυτό απαιτείται ορθή επιλογή των μηχανημάτων με βάση τη δυναμικότητά τους και σωστή οργάνωση των εργασιών. Θα πρέπει επίσης να εξετάζονται χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την ικανότητα των μηχανημάτων να εργάζονται σε αντίξοες συνθήκες. Για παράδειγμα, η επιλογή γεωργικών ελκυστήρων με φαρδιούς ή δίδυμους τροχούς, ή με ημιερπύστριες είναι μια συνετή επιλογή, που μας επιτρέπει να εργαζόμαστε ακόμα και σε ποιο υγρές συνθήκες, αποφεύγοντας τον κίνδυνο να προκαλέσουμε συμπίεση στο έδαφος.
– Υπάρχει κάποιο πρόγραμμα που υλοποιείτε αυτή τη στιγμή και το οποίο αποσκοπεί στην ενίσχυση της εκμηχάνισης της γεωργίας;
– Ως Εργαστήριο Γεωργικής Μηχανολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας υλοποιούμε σήμερα δυο ερευνητικά προγράμματα που στοχεύουν στην αειφόρο και βιώσιμη ανάπτυξη της ελληνικής γεωργίας.
Το πρώτο από αυτά είναι ένα πρόγραμμα LIFE που χρηματοδοτείται από την Ε.Ε., έχει τίτλο AgrOassis (https://laona.org/el/the-project-life-agroassis/), εφαρμόζεται σε Θεσσαλία, Κρήτη και Κύπρο και προωθεί τη γεωργία διατήρησης, την εισαγωγή φυτοφρακτών και τη χρήση κομπόστ από πράσινα υπολείμματα για την αντιμετώπιση της ερημοποίησης και την αναγέννηση των υποβαθμισμένων γεωργικών εκτάσεων.
Το δεύτερο πρόγραμμα εντάσσεται στο Μέτρο 16 που χρηματοδοτείται από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων (ΥΠ.Α.Α.Τ.), έχει τίτλο PreConAgri (https://ibo.certh.gr/project/preconagri/), συνδυάζει τις συνέργειες της γεωργίας διατήρησης και της γεωργίας ακριβείας στην παραγωγή σιτηρών και υλοποιείται στις Περιφέρειες Θεσσαλίας και Δυτικής Μακεδονίας.
Τα έργα αναμένεται να παραγάγουν χρήσιμα αποτελέσματα, διότι εμπλέκουν έναν ικανό αριθμό παραγωγών στην εκτέλεση καινοτόμων δράσεων που θα προσφέρουν μια αμφίδρομη πληροφόρηση όσον αφορά τις έμπρακτες δυσκολίες και τα πραγματικά οφέλη από την εφαρμογή των νέων τεχνολογιών.
