Όσοι ασχολούνται με την αγροτική πολιτική – κτηνοτρόφοι που λαμβάνουν συνδεδεμένες ενισχύσεις, γεωργικοί σύμβουλοι που υλοποιούν παρεμβάσεις Αγροτικής Ανάπτυξης, ερευνητές που συμμετέχουν σε ευρωπαϊκά προγράμματα, συναντούν όλο και συχνότερα τον όρο AKIS στην καθημερινότητά τους. Οι περισσότεροι όμως έχουν μια αποσπασματική εικόνα για τον όρο, ίσως δικαιολογημένα: το AKIS δεν έχει μια συγκεκριμένη σημασία, αλλά είναι μια έννοια που συνενώνει διαφορετικούς ανθρώπους σε μια ροή γνώσης και πληροφορίας. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή!
- Τι σημαίνει AKIS;
Ο όρος Συστήματα Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας (AKIS = Agricultural Knowledge & Innovation Systems) χρησιμοποιείται για να περιγράψει συνολικά το σύστημα ανταλλαγής γνώσης στον αγροτικό χώρο. Με άλλα λόγια, τους τρόπους με τους οποίους άτομα και οργανισμοί αλληλεπιδρούν στο πλαίσιο μιας χώρας ή μιας περιφέρειας. Ο όρος AKIS μπορεί να περιλαμβάνει γεωργικές πρακτικές, επιχειρήσεις, δημόσιες αρχές, έρευνα κ.λπ., ενώ μπορεί να ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με τη χώρα ή τον τομέα. Εν ολίγοις, ένα καλά οργανωμένο AKIS διευκολύνει τη ροή της γνώσης για τον αγρο-διατροφικό τομέα σε ολόκληρη την επικράτεια, συνδέοντας τους ανθρώπους και τις δράσεις. Το παρακάτω σχήμα δίνει μια γραφιστική αποτύπωση του όρου:
2. Ποιοι αποτελούν μέρος του AKIS;
Η γεωργική γνώση δημιουργείται και προωθείται από πολλούς συμμετέχοντες: γεωργούς, συμβούλους, ερευνητές, Πανεπιστήμια, φορείς παροχής εκπαίδευσης και κατάρτισης, παρόχους εισροών, εμπόρους λιανικής πώλησης, υπηρεσίες μέσων ενημέρωσης, Υπουργεία και Περιφέρειες. Οι προαναφερόμενοι συμμετέχοντες αποτελούν μέρος ενός εθνικού ή περιφερειακού συστήματος AKIS, καθώς είναι απαραίτητοι για την παραγωγή και ανταλλαγή γνώσεων. Στα σχήματα αυτά δεν υπάρχει ιεραρχία ούτε ηγετικά μέλη: όλοι οι φορείς είναι ισότιμοι και συνεργάζονται για να υπάρχει αδιάκοπη ροή πληροφορίας στο αγροτικό οικοσύστημα.
3. Γιατί χρειαζόμαστε ένα αποτελεσματικό AKIS;
Η ελληνική γεωργία αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις που απαιτούν νέες λύσεις, όπως την εξασφάλιση μακροπρόθεσμης επισιτιστικής και διατροφικής ασφάλειας, την ενίσχυση της περιβαλλοντικής φροντίδας και της δράσης για το κλίμα και την ενίσχυση του κοινωνικοοικονομικού ιστού των αγροτικών περιοχών. Η γνώση και η καινοτομία διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη των γεωργών για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων. Την ίδια στιγμή, σημαντική ποσότητα γνώσης παράγεται μέσω ερευνητικών προγραμμάτων στον τομέα της γεωργίας. Τα προγράμματα αυτά μπορεί να προσφέρουν νέες ιδέες, αλλά πολύ συχνά δεν εστιάζουν σε συγκεκριμένες ανάγκες στο πεδίο και, επιπλέον, παραμένουν στον επιστημονικό κόσμο και δεν μεταφέρονται στην πράξη. Ο γεωργικός τομέας διαθέτει σημαντική αλλά υποαξιοποιημένη ικανότητα καινοτομίας, με αποτέλεσμα την ανεπαρκή ή πολύ αργή υιοθέτηση νέων γνώσεων και καινοτόμων λύσεων στη γεωργία. Για τους παραπάνω λόγους, η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ διαφορετικών χρηστών του AKIS πρέπει να βελτιωθεί.
4. Ποια η κατάσταση στην Ελλάδα;
Κατακερματισμένο και αδύναμο έχει χαρακτηριστεί το σύστημα AKIS στην Ελλάδα από το 2014. Κατακερματισμένο εξαιτίας του γεγονότος ότι η γνώση παράγεται από διαφορετικές πηγές που δεν έχουν σχέση μεταξύ τους και αδύναμο διότι η σύνδεση μεταξύ των είναι ελλιπής και η μεταφορά της γνώσης προβληματική. Το γεγονός αυτό έχει χαρακτηριστεί ως μια βασική αδυναμία του ελληνικού αγροτικού συστήματος. Η κατάσταση αυτή αποτυπώνεται γραφικά στο παρακάτω διάγραμμα και δείχνει την ισχνή κατάσταση που βρίσκεται η Ελλάδα (τελευταία και στις δύο κατηγορίες) συγκριτικά με τις υπόλοιπες χώρες:
5. Ποιος ο ρόλος του AKIS στην Αγροτική Πολιτική;
Στην ΚΑΠ 2023-2027, το AKIS αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του οριζόντιου ειδικού στόχου, ο οποίος αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό της γεωργίας και των αγροτικών περιοχών μέσω της προώθησης της γνώσης, της καινοτομίας και της ψηφιοποίησης στη γεωργία και τις αγροτικές περιοχές. Στο Στρατηγικό Σχέδιο που έχει εγκριθεί για την Ελλάδα παρουσιάζεται αναλυτικά η στρατηγική για την ανταλλαγή γνώσεων και την καινοτομία, συμπεριλαμβανομένης της συμβολής στην ψηφιακή μετάβαση της γεωργίας και των αγροτικών περιοχών. Η στρατηγική AKIS μεταφράζεται σε μια σειρά δράσεων για την προώθηση της ανταλλαγής γνώσεων και της καινοτομίας και δημιουργεί προσδοκίες ότι θα υποστηριχθεί η ανταλλαγή γνώσεων και η διάδοση πληροφοριών με ένα ευρύ φάσμα παρεμβάσεων όπως π.χ.: κατάρτιση συμβούλων, γεωργών και άλλων ενδιαφερόμενων μερών, κινητικότητα για συμβούλους που επιθυμούν να μεταβούν στο εξωτερικό για να μάθουν, ομάδες συζήτησης αγροτών και δομές υποστήριξης για συμβούλους για τη συλλογή και την ανταλλαγή θεματικών επικαιροποιημένων γνώσεων, μεταξύ άλλων από τον επιστημονικό τομέα.
6. Σχετίζονται οι Επιχειρησιακές Ομάδες με το AKIS;
Απόλυτα! Οι Επιχειρησιακές Ομάδες (Ε.Ο.) αποτελούν το αποτέλεσμα της εφαρμογής του AKIS στην πράξη. Ως Επιχειρησιακές Ομάδες ορίζονται μια σύμπραξη ανθρώπων με γνώσεις (επιστημονικές, τεχνικές, οργανωτικές κ.ά.) που παράγουν από κοινού πρακτικές καινοτόμες λύσεις για τον αγρο-διατροφικό τομέα, μέσα από ένα σχέδιο καινοτομίας. Υπό αυτήν την έννοια μία Ε.Ο. μπορεί να συμπεριλάβει φορείς από όλο το εύρος αυτών που περιλαμβάνονται στο σύστημα AKIS όπως αγρότες, ερευνητές, γεωργικούς συμβούλους, επιχειρήσεις, ομάδες καταναλωτών, περιβαλλοντικές ΜΚΟ κ.ά. και να συμβάλει στη διάχυση της καινοτομίας στον χώρο. Με απλά λόγια μια Ε.Ο. είναι ένα AKIS από μόνη της, αφού διαφορετικοί φορείς συνεργάζονται για να παράξουν και να διαδώσουν γνώση. Οι Ε.Ο. τροφοδοτούν με τα αποτελέσματά τους τόσο το ελληνικό όσο και το ευρωπαϊκό AKIS: 3.600 τέτοια σχήματα συγκροτήθηκαν και λειτούργησαν στην Ε.Ε. (εκ των οποίων άνω των 300 στην Ελλάδα) και πάνω από 6.500 αναμένονται για την τρέχουσα περίοδο.
7. Οι σύμβουλοι παίζουν κάποιο ρόλο στη διάχυση γνώσης και καινοτομίας;
Ίσως και τον πιο κομβικό. Οι γεωργικοί σύμβουλοι διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη στήριξη της λήψης αποφάσεων από τους γεωργούς και συχνά ενεργούν ως μεσάζοντες/διευκολυντές της καινοτομίας στην ανταλλαγή και τη δημιουργία γνώσης. Ως εκ τούτου, οι σύμβουλοι βοηθούν στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ έρευνας και πρακτικής μεταφέροντας (με απλοποιημένη γλώσσα) τις νέες πρακτικές στους παραγωγούς και επιστρέφοντας στους ερευνητές τυχόν αστοχίες και προτάσεις για βελτιώσεις από την πρακτική εφαρμογή τους. Για να επιτελέσουν όμως σωστά τον ρόλο τους πρέπει να τροφοδοτούνται με τις πιο πρόσφατες γνώσεις και να συνδεθούν καλά με τα συστήματα γεωργικής γνώσης και καινοτομίας (AKIS). Ο ρόλος των γεωργικών συμβουλευτικών υπηρεσιών στην ανταλλαγή νέων γνώσεων και ιδεών τονίζεται ιδιαιτέρως στις συστάσεις της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη.
8. Πώς συμβάλλει η έρευνα στο AKIS;
Παράγει νέα γνώση, τεχνολογίες και μεθόδους που μπορούν να εφαρμοστούν για βελτίωση παραγωγικότητας και βιωσιμότητας. Όμως το μοντέλο «γραμμικής μεταφοράς γνώσης» —με το οποίο ερευνητές, εκπαιδευτές και τεχνικοί εμπειρογνώμονες αναπτύσσουν λύσεις για γεωργικά προβλήματα τις οποίες στη συνέχεια διοχετεύουν στους γεωργούς— καθίσταται ολοένα και πιο παρωχημένο. Η αμοιβαία μάθηση μεταξύ γεωργών είναι ολοένα σημαντικότερη και οι σύμβουλοι αρχίζουν να εργάζονται με διαδραστικές μεθοδολογίες για την καλύτερη στήριξη της καινοτομίας και της αλλαγής.
9. Ποιος είναι ο ρόλος των αγροτών στο σύστημα;
Ουσιαστικός και πολύπλευρος. Από τη μια πλευρά είναι οι τελικοί αποδέκτες της γνώσης και καινοτομίας και από την άλλη η εφαρμογή τους βοηθά στην ανταγωνιστικότητα και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Οι αγρότες δεν είναι μόνο αποδέκτες γνώσης αλλά και συν-δημιουργοί καινοτομίας μέσω της εμπειρίας τους. Η ροή αυτή γνώσης είναι αμφίδρομη, δεν αφορά μόνο την κατεύθυνση από την έρευνα στον αγρό αλλά και αντίστροφα: ο παραγωγός έχει χρήσιμη εμπειρία από την εφαρμογή νέων πρακτικών και πρέπει να μπορεί να μεταφέρει την πρακτική του γνώση πίσω.
10. Συμβάλουν και τα επιδεικτικά αγροκτήματα στη διάδοση της γνώσης;
Ναι, σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό. Οι επιδείξεις σε αγροκτήματα (farm demonstrations) και τα επιδεικτικά αγροκτήματα (demo farms) αποτελούν βασικά εργαλεία της στρατηγικής για το Σύστημα Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας κάθε χώρας και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη της παροχής συμβουλών, της κατάρτισης και της ανταλλαγής γνώσεων για τους φορείς του γεωργικού τομέα. Η έννοια των επιδείξεων και των επιδεικτικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων έχει αναγνωριστεί στην πολιτική της ΕΕ, όπου αναφέρεται συγκεκριμένα ως μέρος της ευρύτερης στρατηγικής για τη στήριξη ενός εύρυθμου AKIS. Οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις-φάροι (lighthouses) ορίζονται συγκεκριμένα ως καλές περιπτώσεις αγροκτημάτων, όπου η έρευνα, η παρακολούθηση, η επίδειξη, η κατάρτιση και η επικοινωνία συνδυάζονται για την προώθηση βιώσιμων καινοτομιών και την επίδειξη καινοτόμων βέλτιστων πρακτικών. Τα επιδεικτικά αγροκτήματα συνδέονται συχνά με την εκπαίδευση μεταξύ αγροτών (peer-to-peer training), όπου ο βασικός εκπαιδευτής για μια καινοτομία είναι ο παραγωγός-ιδιοκτήτης της εκμετάλλευσης. Η μέθοδος αυτή μετάδοσης γνώσης είναι εξαιρετικά αποτελεσματική αφού έχει αποδειχθεί ότι οι παραγωγοί εμπιστεύονται περισσότερο άλλους παραγωγούς (ομότιμους) για να μάθουν για νέες πρακτικές – λιγότερο συμβούλους και ακόμη λιγότερο ερευνητές.
11. Πώς ενσωματώνεται η ψηφιοποίηση στο AKIS;
Μέσω της χρήσης ψηφιακών δικτύων και αποθετηρίων γνώσης. Για παράδειγμα, τα θεματικά δίκτυα που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020», εστιάζουν στη συγκέντρωση και διάδοση βέλτιστων πρακτικών εφαρμογών και χρήσιμων ερευνητικών ευρημάτων στους γεωργούς σε κατανοητή γλώσσα. Αντίστοιχης αξίας είναι τα ψηφιακά αποθετήρια γνώσης, όπου βρίσκεται καταχωρισμένη η παραγόμενη γνώση. Με την εξής παρατήρηση: τα αποθετήρια γνώσης δεν πρέπει να λειτουργούν ως μια βιβλιοθήκη, όπου στοιβάζεται η γνώση, αλλά ως ένα βιβλιοπωλείο, όπου η νέα γνώση διαχέεται με εκδηλώσεις δημοσιότητας, ενημερωτικές και εκπαιδευτικές ενέργειες και διαρκή επαφή με τους χρήστες και τελικούς αποδέκτες. Τέλος, σημαντική είναι και η απόκτηση ψηφιακών δεξιοτήτων και εξοικείωσης με τις νέες τεχνολογίες, που εξασφαλίζεται με την επιμόρφωση παραγωγών και συμβούλων.
12. Ποια είναι η σημασία της δια βίου μάθησης;
Η δια βίου μάθηση στον γεωργικό τομέα αναφέρεται στη συνεχή διαδικασία μέσω της οποίας το γεωργικό εργατικό δυναμικό υποστηρίζεται, ώστε να μαθαίνει και να αποκτά νέες δεξιότητες καθ’ όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του. Ουσιαστικά, η δια βίου μάθηση στοχεύει να μετασχηματίσει την αγροτική κοινότητα, απομακρύνοντάς την από τα ξεπερασμένα, γραμμικά μοντέλα μεταφοράς γνώσης και προσανατολίζοντάς την προς διαδραστικές προσεγγίσεις, όπου η μάθηση είναι βαθιά ενσωματωμένη στο οικοσύστημα AKIS. Αυτό εξασφαλίζει ότι η μάθηση είναι συνεχής, σχετική και αποτελεσματική, βοηθώντας τους φορείς να αντιμετωπίσουν σύνθετες πρακτικές και στρατηγικές προκλήσεις. Στην εποχή μας η δια βίου μάθηση συνδυάζεται και με ψηφιακά εργαλεία που καθιστούν την εκπαίδευση προσβάσιμη και σε απομακρυσμένες περιοχές ή δυσπρόσιτες ομάδες παραγωγών. Στην Ελλάδα η γεωργική εκπαίδευση είναι μια παραμελημένη ανάγκη για την οποία θα χρειαστεί σοβαρό και μακροπρόθεσμο σχέδιο, ώστε να καλύψει τα κενά σε παραγωγούς, αγρεργάτες και γεωργικούς συμβούλους.
13. Πως οργανώνεται στο επίπεδο της χώρας μας;
Στη χώρα μας η Εθνική Επιτροπή AKIS είναι το θεσμικό όργανο που συντονίζει το Σύστημα Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας στο πλαίσιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) 2023–2027. Η Επιτροπή συγκροτείται και λειτουργεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ) και συμμετέχουν εκπρόσωποι από Πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, αγροτικούς συνεταιρισμούς και νέους αγρότες, το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο, γεωργικοί σύμβουλοι και σχετικές υπηρεσίες από τις διαχειριστικές αρχές της ΚΑΠ. Ο βασικός ρόλος της Εθνικής Επιτροπής είναι να συλλέξει και να καταγράψει πληροφορίες σχετικά με την έρευνα και την καινοτομία, να προωθήσει τις καλές πρακτικές του χώρου και να συντονίσει την εθνική πολιτική. Μεταξύ των μελλοντικών δράσεων είναι και η λειτουργικότητα ενός ψηφιακού αποθετηρίου γνώσης για την καταγραφή όλων των αγροτικών καινοτομιών που έχουν αναπτυχθεί στην Ελλάδα.
14. Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζει το AKIS;
Ακόμη και τα καλύτερα συστήματα AKIS έχουν κενά που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Ειδικά στη χώρα μας μια βασική ανάγκη είναι η βελτίωση της ροής της γνώσης. Όσον αφορά τα συστήματα εκπαίδευσης/κατάρτισης, οι ανάγκες αφορούν την προώθηση των συστημάτων και των υπηρεσιών κατάρτισης, τόσο δημόσιων όσο και ιδιωτικών, τη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών εκπαίδευσης, τόσο από την άποψη του εξοπλισμού όσο και από την άποψη του περιεχομένου της εκπαιδευτικής προσφοράς, και τη διευκόλυνση της πρόσβασης παραγωγών στις υπηρεσίες κατάρτισης. Μια μεγάλη πρόσκληση είναι η ανάγκη ενίσχυσης της σύνδεσης της έρευνας με την πρακτική και των δεσμών μεταξύ αυτών που παράγουν και αυτών που αξιοποιούν τη γνώση, που στην Ελλάδα επιχειρείται να αντιμετωπιστεί με τη σύσταση και λειτουργία Επιχειρησιακών Ομάδων. Επίσης, σημαντική είναι η ανάγκη ενίσχυσης της παροχής συμβουλών στους αγρότες και την προώθηση της διασύνδεσης των συμβούλων στο πλαίσιο του AKIS. Αφενός, η ποιότητα πρέπει να βελτιωθεί μέσω της βελτίωσης των επαγγελματικών προσόντων των συμβούλων και αφετέρου, η πρόσβαση πρέπει να βελτιωθεί μέσω εξειδικευμένων συμβουλευτικών κέντρων και συστημάτων υποστήριξης για τις συμβουλευτικές υπηρεσίες.
15. Ποιο είναι το μέλλον του AKIS;
Οι σύγχρονες προκλήσεις του αγροτικού τομέα μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο εφόσον η γνώση και οι καινοτομίες που παράγονται μεταφέρονται χωρίς εμπόδια και περιορισμούς σε όσους τις έχουν ανάγκη. Αυτό δεν αφορά μόνο τους παραγωγούς – οι ερευνητές πρέπει να γνωρίζουν επίσης τι δεν λειτουργεί για να προβαίνουν στις απαιτούμενες αλλαγές. Στο σύστημα αυτό οι γεωργικοί σύμβουλοι λειτουργούν ως «καλοί αγωγοί» της γνώσης, διευκολύνοντας τη ροή της. Η σύσταση ενός καλού AKIS είναι βασική στόχευση της αγροτικής πολιτικής για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και της αειφορίας της ελληνικής γεωργίας.
Όλα τα παραπάνω θα παρουσιαστούν αναλυτικά και στην ημερίδα που θα διοργανώσει ο AGRENAOS, στο πλαίσιο του έργου CAP4YOU στην AGROTICA με τίτλο «Τι είναι το AKIS και ποιος ο ρόλος του στη διάδοση γνώσης και καινοτομίας» στις 14/03/2026 , 13.30 – 15.30 στην αίθουσα C, Σ.Κ. “ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ” με προσκεκλημένους ομιλητές διάφορους εκπροσώπους του AKIS. Για περισσότερες πληροφορίες και εγγραφές επισκεφτείτε τη σελίδα μας www.cap4you.gr
