Η σταδιακή απόσυρση δραστικών ουσιών στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας δημιουργεί νέα δεδομένα για τη φυτοπροστασία, επιταχύνοντας τη στροφή προς καινοτόμα εργαλεία, βιολογικές λύσεις και «έξυπνες» παρεμβάσεις με βάση τα δεδομένα.
Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, και με βασικό στόχο την προστασία τόσο των χρηστών γεωργικών φαρμάκων όσο και των καταναλωτών, το τελευταίο διάστημα παρατηρείται απόσυρση ορισμένων δραστικών ουσιών. Η εξέλιξη αυτή, ωστόσο, δημιουργεί προκλήσεις στην εφαρμογή της φυτοπροστασίας, καθώς περιορίζονται τα διαθέσιμα εργαλεία για τους παραγωγούς.
Ο κ. Παναγιώτης Μυλωνάς, γεωπόνος – εντομολόγος, διευθυντής ερευνών και γενικός διευθυντής του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, επισημαίνει σχετικά τα εξής:
«Η έλλειψη δραστικών ουσιών δημιουργεί στη φυτοπροστασία ένα κενό, για την αντιμετώπιση του οποίου απαιτείται η ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων.
»Προς αυτή την κατεύθυνση, ολοκληρώθηκε πριν από περίπου δύο μήνες μια εμβληματική δράση φυτοπροστασίας, χρηματοδοτούμενη από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας, με τη συμμετοχή σχεδόν όλων των σχετικών φορέων, συμπεριλαμβανομένου του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου.
»Η δράση περιλάμβανε την ανάπτυξη νέων φυτοπροστατευτικών προϊόντων από φυσικές ή φυτικές πηγές, μοντέλα πρόγνωσης για την εμφάνιση ασθενειών και εχθρών, διαγνωστικά εργαλεία, εφαρμογές γεωργίας ακριβείας, καθώς και βιολογικά σκευάσματα. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα προγνωστικά μοντέλα, καθώς η επιτυχία της φυτοπροστασίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το σωστό χρόνο παρέμβασης, δηλαδή το κρίσιμο στάδιο εμφάνισης του προβλήματος».
Αξιοποίηση νέων τεχνολογιών
Ήδη, ορισμένοι παραγωγοί αξιοποιούν τέτοια εργαλεία και βιοπροστατευτικές λύσεις· ωστόσο η εφαρμογή τους δεν έχει ακόμη επεκταθεί σε ευρεία κλίμακα, καθώς πολλά βρίσκονται ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Σε εξέλιξη βρίσκονται δοκιμές αξιολόγησης οι οποίες εστιάζουν κυρίως στην αποτελεσματικότητα των εργαλείων και στο βέλτιστο τρόπο ενσωμάτωσής τους στις καλλιεργητικές πρακτικές, και όχι τόσο στην ασφάλεια, η οποία θεωρείται δεδομένη βάσει των υφιστάμενων διαδικασιών.
Την ίδια στιγμή, η εμφάνιση νέων προβλημάτων στη φυτοπροστασία καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για καινοτομία. Οι ερευνητικοί φορείς εντείνουν τις προσπάθειές τους, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για νέες λύσεις που θα συμπληρώσουν τις υπάρχουσες πρακτικές.
Μοντέλα
Σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και η απόφαση για το πότε θα εφαρμοστεί ένα γεωργικό φάρμακο μπορεί πλέον να βελτιστοποιηθεί μέσω προγνωστικών και διαγνωστικών μοντέλων. Τα εργαλεία αυτά επιτρέπουν προβλέψεις σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, βοηθώντας τον παραγωγό να αποφασίσει αν απαιτείται επέμβαση. Έτσι μειώνεται το κόστος, καθώς οι εφαρμογές πραγματοποιούνται μόνο όταν είναι αναγκαίες, και όχι βάσει προκαθορισμένων προγραμμάτων.
Κομβικό ζήτημα παραμένει η ενημέρωση και η διάχυση της γνώσης προς τους παραγωγούς. Τα τελευταία χρόνια καταβάλλεται προσπάθεια –μέσω του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και των Συστημάτων Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας (Agriculture Knowledge and Innovation Systems [AKIS])– για τη δημιουργία ενός πιο συστηματικού μηχανισμού μεταφοράς των ερευνητικών αποτελεσμάτων στην πράξη.
Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη για συνεχή εκπαίδευση των παραγωγών, με τη συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων: από το Υπουργείο και τα πανεπιστήμια έως τους γεωπόνους και τους συμβούλους.
Ασφάλεια
«Σε ό,τι αφορά την ασφάλεια, αναφέρει ο κ. Μυλωνάς, πριν από την κυκλοφορία τους τα γεωργικά φάρμακα αξιολογούνται διεξοδικά από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, ενώ η τελική αδειοδότηση πραγματοποιείται από το Υπουργείο. Η αξιολόγηση καλύπτει όλες τις παραμέτρους που σχετίζονται με την υγεία του ανθρώπου και την προστασία του περιβάλλοντος. Ωστόσο, η ασφάλεια εξαρτάται και από τον τρόπο χρήσης των σκευασμάτων».
Ιδιαίτερο πρόβλημα αποτελεί η χρήση παράνομων ή μη εγκεκριμένων φυτοφαρμάκων, είτε μέσω λαθραίων εισαγωγών είτε μέσω ακατάλληλης χρήσης από τους παραγωγούς. Οι συνέπειες μπορεί να είναι σοβαρές: επιπτώσεις στην υγεία, ζημιές στις καλλιέργειες, αύξηση του κόστους, ακόμη και πλήρης καταστροφή της παραγωγής. Παρά τους ελέγχους που πραγματοποιούνται και οδηγούν συχνά στον εντοπισμό τέτοιων σκευασμάτων, το φαινόμενο παραμένει και απαιτεί εντατικοποίηση των ελέγχων και καλύτερη ενημέρωση.
«Η κλιματική αλλαγή ευνοεί την εγκατάσταση νέων παθογόνων, κυρίως λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας, αναφέρει ο κ. Μυλωνάς. Παράλληλα, επιμηκύνεται η καλλιεργητική περίοδος και η περίοδος δραστηριότητας των εχθρών, με αποτέλεσμα περισσότερες γενιές και αυξημένους πληθυσμούς. Αυτό μεταφράζεται συχνά σε ανάγκη για περισσότερες επεμβάσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ελιά, όπου ο δάκος παραμένει το σημαντικότερο πρόβλημα.
»Τα τελευταία χρόνια υλοποιούνται περισσότερα από 40 ευρωπαϊκά και εθνικά έργα στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο. Μεταξύ άλλων, αναπτύσσονται τεχνολογίες για επιτόπια διάγνωση στο πεδίο, ακόμη και πριν την εμφάνιση ορατών συμπτωμάτων, μέσω τεχνικών υψηλής ανάλυσης ή ανάλυσης πτητικών ενώσεων που εκπέμπουν τα φυτά όταν προσβάλλονται.
»Παράλληλα, υλοποιούνται εξειδικευμένα προγράμματα, όπως για τα παραμορφωμένα ροδάκινα στη βόρεια Ελλάδα, για τη βιολογική καταπολέμηση του μαύρου ακανθώδους αλευρώδη, καθώς και για την αντιμετώπιση μύκητα καραντίνας στην πατάτα Νευροκοπίου, που έχει προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στην περιοχή».
Η φυτοπροστασία βρίσκεται σε μια καθοριστική καμπή, όπου η μείωση των διαθέσιμων χημικών εργαλείων αποτελεί ευκαιρία για μετάβαση σε ένα πιο έξυπνο και βιώσιμο μοντέλο. Η αξιοποίηση της έρευνας, η ενσωμάτωση της τεχνολογίας στην πράξη και η ουσιαστική εκπαίδευση των παραγωγών θα κρίνουν την επιτυχία αυτής της μετάβασης.
Το στοίχημα δεν είναι απλώς να αντικατασταθούν τα εργαλεία που χάνονται, αλλά να επαναπροσδιοριστεί συνολικά ο τρόπος με τον οποίο προστατεύεται η παραγωγή: με μεγαλύτερη ακρίβεια, λιγότερες παρεμβάσεις και σαφώς μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
