
Στις μέρες μας, ο «τεχνολογικός ενθουσιασμός» συχνά παρουσιάζει θεωρητικά μοντέλα ως έτοιμες και μαγικές λύσεις για το χωράφι. Η άκριτη υιοθέτηση όρων όπως είναι η «έξυπνη γεωργία», χωρίς βαθιά γνώση των φυσιολογικών χαρακτηριστικών της καλλιέργειας και των χαρακτηριστικών του μικροκλίματος στο οποίο αναπτύσσεται η καλλιέργεια, οδηγεί σε λανθασμένες αποφάσεις διαχείρισης. Ωστόσο, η ενσωμάτωση νέων, μεθόδων και εργαλείων στη σύγχρονη γεωργία, σε συνδυασμό με τους περιορισμούς της διαθεσιμότητας αρδευτικού νερού, ωθεί την έρευνα σε νέες και έξυπνες προσεγγίσεις. Ένα σημαντικό πλεονέκτημα είναι ότι η χρήση αξιόπιστων μεθοδολογιών, που στο παρελθόν απαιτούσαν υψηλό κόστος εγκατάστασης, σήμερα είναι εφικτές και οικονομικά προσιτές.
Μικροκλιματικά δεδομένα πεδίου
Η Μικρομετεωρολογία, σε συνδυασμό με τις υδατικές σχέσεις των φυτών, αποκτά σήμερα ιδιαίτερο και σημαντικό ρόλο στο χωράφι. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι δεν αρκεί πλέον να γνωρίζουμε τις κλιματικές συνθήκες από ένα μετεωρολογικό σταθμό που βρίσκεται 3 έως 10 χιλιόμετρα μακριά από την καλλιέργεια. Ειδικά στον άμεσο προγραμματισμό της άρδευσης, όσο και στην περίπτωση φυτοπροστασίας, απαιτεί τη γνώση των περιβαλλοντικών συνθηκών εντός και πάνω από την φυτοκόμη της καλλιέργειας. Δηλαδή, συνθήκες που αποτυπώνουν άμεσα το μικροπεριβάλλον της καλλιέργειας.
Το έδαφος, το φυτό, και η ατμόσφαιρα λαμβάνονται ως ενιαίο και συνεχές σύστημα (Soil-Plant-Atmosphere Continuum-SPAC). Επιτόπου (in situ) μετεωρολογικές παρατηρήσεις αξιοποιούνται στην άμεση λήψη αποφάσεων για άρδευση, λίπανση και έγκαιρη προειδοποίηση φυτοπροστασίας. Η εισαγωγή στη γεωργία νέας τεχνολογίας σταθμών καταγραφής και τηλεμετάδοσης δεδομένων αποσκοπεί στη δημιουργία χρήσιμων και αποδοτικών εργαλείων για την ανάπτυξη και βιωσιμότητα των καλλιεργειών.

Σπατάλη νερού
Στη γεωργική παραγωγή, η συμμετοχή του νερού άρδευσης είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της ποιότητας και διατήρησης των φυσικών πόρων. Επισημαίνεται ότι για άρδευση καταναλώνεται ετησίως περίπου το 84-85% νερού καλής ποιότητας, ενώ για την ύδρευση το 2-4% και για τη βιομηχανία το 13-15%. Ωστόσο, ο προγραμματισμός των αρδεύσεων στην ελληνική επικράτεια είναι πρακτικά ανύπαρκτος, καθώς οι παγκόσμιες μεθοδολογίες που αναπτύχθηκαν –εδώ και 50 χρόνια για τον υπολογισμό των αρδευτικών αναγκών– δεν υιοθετήθηκαν στην ελληνική γεωργική πρακτική.
Η πολιτεία ουδέποτε επιχείρησε να επενδύσει στις απαιτούμενες τεχνικές υποδομές και μεθοδολογίες. Η επένδυση στην εφαρμοσμένη έρευνα ακόμη και στις ημέρες μας παραμένει υποβαθμισμένη, παρά την υπερκατανάλωση του υδατικού πόρου που χαρακτηρίζει τον αγροτικό τομέα. Αν και η αποδοχή της μεθοδολογίας FAO56 από την ελληνική και διεθνή επιστημονική κοινότητα είναι μεν καθολική, παραμένει θεωρητική και μακριά από την καθημερινή πρακτική.
Η «βιωσιμότητα των υδάτινων πόρων» χρησιμοποιείται ως ασαφής έννοια, καθώς δεν στοχεύει σε συγκεκριμένες πρακτικές λύσεις για τη διασφάλιση της αποδοτικότητας της άρδευσης και την ορθολογική διαχείριση του νερού.
Τεχνολογική καινοτομία
Πρόσφατα, στο πλαίσιο του προγράμματος “GreenWaterDrone” επιχειρήθηκε μια ρεαλιστική προσέγγιση για την αποδοτική πρακτική της άρδευσης κάτω από πραγματικές παραγωγικές συνθήκες, με υπολογισμό του Δείκτη Υδατικής Καταπόνησης (Crop Water Stress Index [CWSI]).
Ο συγκεκριμένος δείκτης αποδίδει την επάρκεια υγρασίας σε πραγματικό χρόνο για την αποδοτική ανάπτυξη των φυτών, είναι το μέτρο του σχετικού ρυθμού διαπνοής της καλλιέργειας και υπολογίζεται από τις μεταβλητές της θερμοκρασίας του φυλλώματος και από το έλλειμμα των υδρατμών της ατμόσφαιρας (Vapor pressure Deficit [VPD]), το οποίο αποτελεί το μέτρο της ατμοσφαιρικής ξηρότητας που επικρατεί πάνω από την καλλιέργεια.
Ο ρυθμός της εξάτμισης είναι αλληλένδετος με το ρυθμό διαπνοής. Όταν το φύλλωμα της καλλιέργειας διαπνέει με μέγιστο ρυθμό, η θερμοκρασία του είναι μερικούς βαθμούς κάτω από τη θερμοκρασία του υπερκείμενου στρώματος αέρα και ο δείκτης CWSI είναι ίσος με 0 (πλήρως ανοικτά στομάτια).
Αντιθέτως, καθώς μειώνεται η διαπνοή, η θερμοκρασία των φύλλων αυξάνεται και μπορεί να φτάσει μερικούς βαθμούς πάνω από τη θερμοκρασία του υπερκείμενου αέρα. Όταν η φυτοκόμη δεν διαπνέει πλέον, ο δείκτης CWSI είναι ίσος με 1. Λόγω της διαφοράς θερμοκρασίας φυλλώματος και αέρα σε σχέση με το έλλειμμα κορεσμού, η καλλιέργεια δεν χρειάζεται να αρδευτεί αν η τιμή του δείκτη είναι μικρότερη του 0,15 (ανάλογα με το είδος της καλλιέργειας). Η επάρκεια ή η έλλειψη νερού καλής ποιότητας στην καλλιέργεια αποτελεί τον κύριο δείκτη της αποδοτικότητας της καλλιέργειας.
Πρακτική εφαρμογή
Στο πλαίσιο του προγράμματος “GreenWaterDrone” που αναφέρθηκε παραπάνω έγινε μία εξειδικευμένη εφαρμογή σε κηπευτικές καλλιέργειες τριών αγρών (πατάτας, καρπουζιού και ντομάτας), σε έκταση 13 στρεμμάτων.
Το προτεινόμενο σύστημα αποτελείται από έναν «ιπτάμενο» μικρομετεωρολογικό σταθμό (Aerial MicroStation) εγκατεστημένο σε τετρακόπτερο, το οποίο σαρώνει μαιανδρικά την επιφάνεια των καλλιεργειών. Η ακρίβεια του συστήματος όδευσης της καταγραφής είναι περίπου 10cm ως προς τον κατακόρυφο άξονα και 30cm ως προς τον οριζόντιο, κάτι που θεωρείται κατάλληλο για εφαρμογές γεωργίας ακριβείας, ενώ παράλληλα προσφέρει δυνατότητες χαμηλής, αργής και σταθερής πτήσης.
Τα δεδομένα που παρέχονται από τον μικρομετεωρολογικό σταθμό για την εκτίμηση του CWSI είναι η θερμοκρασία της φυτοκόμης από τον αισθητήρα του υπέρυθρου ραδιομέτρου (IRT), η θερμοκρασία αέρα και η σχετική υγρασία (υπολογισμός VPD), καθώς και ο γεωεντοπισμός του drone –μέσω αισθητήρα GPS–κατά την πτήση.
Οι καταγραφές με τον αισθητήρα του υπέρυθρου θερμομέτρου απαιτούν χαμηλό ύψος πτήσης, πλοήγηση χαμηλής ταχύτητας και υψηλή σταθερότητα. Η ακρίβεια του συστήματος καταγραφής είναι 10 εκατοστά ως προς τον κατακόρυφο άξονα και 30 εκατοστά κατά τον οριζόντιο, κάτι που θεωρείται κατάλληλο για εφαρμογές στη γεωργία ακριβείας.
Στο κέντρο των παρατηρούμενων τριών αγρών τοποθετήθηκαν μικροκλιματικοί σταθμοί, για τη βαθμονόμηση των καλλιεργειών με πλήρες σετ αισθητήρων, καθώς και εδαφικοί αισθητήρες εδαφικής υγρασίας στην ριζόσφαιρα.
Στα πλαίσια επίσης του “GreenWaterDrone” αναπτύχθηκαν διαδικτυακές εφαρμογές που απευθύνονται σε παραγωγούς και χρήστες και διατίθενται από ένα Web Portal, μέσω του οποίου παρέχονται δυναμικές ειδοποιήσεις προγραμματισμού άρδευσης και εναέριας παρατήρησης της καλλιέργειας σε πραγματικό χρόνο. Ο τελικός χρήστης λαμβάνει ειδοποιήσεις σε σχεδόν πραγματικό χρόνο για τη βραχυπρόθεσμη απαίτηση άρδευσης ή μη, για κάθε συγκεκριμένη καλλιέργεια, με βάση την εκτίμηση του Δείκτη Υδατικής Καταπόνησης.
Η πιλοτική εφαρμογή της παραπάνω μεθοδολογίας –παρά την έλλειψη οδηγιών κατά τις τελευταίες δεκαετίες όσον αφορά τον προγραμματισμό άρδευσης– , η δίνει άμεση λύση στην ορθολογική χρήση νερού, αποτελώντας ένα πρακτικό και άμεσο επιτελικό εργαλείο για την έγκαιρη προειδοποίηση για τις ανάγκες άρδευσης σε επίπεδο αγρού. Και το σημαντικό είναι να παρέχονται οδηγίες προς τον καλλιεργητή όχι για πότε θα ποτίσει, αλλά για το πότε δεν θα ποτίσει!


