Κάποτε οι αγορές μας γίνονταν με δικές μας πάνινες τσάντες ή δίχτυ στο οποίο μεταφέραμε τα τρόφιμά μας και αγοράζαμε τόσα όσα πραγματικά χρειαζόμασταν. Στη σημερινή εποχή της υπερκατανάλωσης η πρόκληση είναι να μπορέσουμε να διαχειριστούμε την παραγωγή, τη διακίνηση και την εμπορία των αγαθών με βιώσιμο τρόπο ώστε να συνεχίσει ο πλανήτης μας να μας προσφέρει όσα χρειαζόμαστε για να συνεχίσουμε κι εμείς να υπάρχουμε. Σήμερα οι συσκευασίες, όσο βολικές κι αν είναι αποτελούν σημαντική πηγή αποβλήτων. Αν μάλιστα σκεφτούμε ότι η χώρα μας στο κομμάτι της ανακύκλωσης είναι από τους ουραγούς με εθνικό ποσοστό κάτω από 20% καταλαβαίνουμε ότι ο δρόμος που έχουμε να διανύσουμε μπροστά μας είναι μεγάλος.
Κάτω από αυτό το πρίσμα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε νέους κανόνες σε επίπεδο ΕΕ για τις συσκευασίες, με σκοπό την αντιμετώπιση αυτής της συνεχώς αυξανόμενης πηγής αποβλήτων και απογοήτευσης των καταναλωτών. Κατά μέσο όρο, κάθε Ευρωπαίος παράγει ετησίως σχεδόν 180 kg απορριμμάτων συσκευασιών. Οι συσκευασίες είναι ένα από τα κύρια προϊόντα που χρησιμοποιούν παρθένα υλικά, καθώς το 40 % των πλαστικών υλών και το 50 % του χαρτιού που χρησιμοποιούνται στην ΕΕ προορίζονται για συσκευασίες. Αν δεν αναληφθεί δράση, η ΕΕ θα σημειώσει πρόσθετη αύξηση κατά 19 % στα απορρίμματα συσκευασιών έως το 2030, ενώ στην περίπτωση των απορριμμάτων πλαστικών συσκευασιών, αύξηση ακόμη και κατά 46 %.
Οι νέοι κανόνες αποσκοπούν στην ανάσχεση αυτής της τάσης.Όσον αφορά τη βιομηχανία, θα δημιουργηθούν νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες, ιδίως για τις μικρότερες επιχειρήσεις, θα μειωθεί η ανάγκη για παρθένα υλικά, θα ενισχυθεί η ικανότητα ανακύκλωσης της Ευρώπης και θα μειωθεί η εξάρτηση της Ευρώπης από πρωτογενείς πόρους και εξωτερικούς προμηθευτές. Οι κανόνες αυτοί θα θέσουν τον τομέα των συσκευασιών σε τροχιά κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050.
Η ανάγκη για επαναχρησιμοποίηση δευτερογενών υλικών είναι πλέον μονόδρομος και αυτό γίνεται σαφές από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σύμφωνα με την οποία:
- Πρωταρχικός στόχος είναι η μείωση των απορριμμάτων συσκευασιών κατά 15 % έως το 2040 κατά κεφαλήν ανά κράτος μέλος, σε σύγκριση με το 2018. Αυτό θα οδηγήσει σε συνολική μείωση των αποβλήτων στην ΕΕ κατά περίπου 37 % σε σύγκριση με το σενάριο χωρίς αλλαγή της νομοθεσίας. Θα επιτευχθεί τόσο μέσω της επαναχρησιμοποίησης όσο και μέσω της ανακύκλωσης.
- Όσον αφορά την προώθηση της επαναχρησιμοποίησης ή της επαναπλήρωσης των συσκευασιών, οι οποίες μειώθηκαν αισθητά τα τελευταία 20 χρόνια, οι εταιρείες θα πρέπει να προσφέρουν ένα ορισμένο ποσοστό των προϊόντων τους στους καταναλωτές σε επαναχρησιμοποιήσιμες ή επαναπληρούμενες συσκευασίες, για παράδειγμα συσκευασμένα ποτά και γεύματα ή παραδόσεις ηλεκτρονικού εμπορίου. Θα υπάρξει επίσης κάποια τυποποίηση των μορφοτύπων συσκευασίας και σαφής επισήμανση των επαναχρησιμοποιήσιμων συσκευασιών.
- Για την αντιμετώπιση των σαφώς περιττών συσκευασιών, θα απαγορευτούν ορισμένοι τύποι συσκευασιών, για παράδειγμα συσκευασίες μιας χρήσης για τρόφιμα και ποτά όταν καταναλώνονται σε εστιατόρια και καφετέριες, συσκευασίες μιας χρήσης για φρούτα και λαχανικά, μικρές φιάλες σαμπουάν και άλλες μικρές συσκευασίες σε ξενοδοχεία.
- Πολλά μέτρα αποσκοπούν στο να καταστήσουν τις συσκευασίες πλήρως ανακυκλώσιμες έως το 2030. Αυτό περιλαμβάνει τον καθορισμό κριτηρίων σχεδιασμού για τις συσκευασίες, τη δημιουργία υποχρεωτικών συστημάτων ανταποδοτικής ανακύκλωσης για τις πλαστικές φιάλες και τα δοχεία αλουμινίου, και τον σαφή προσδιορισμό των πολύ περιορισμένων τύπων συσκευασιών που πρέπει να είναι λιπασματοποιήσιμοι, ώστε οι καταναλωτές να τις απορρίπτουν σε περιέκτες βιολογικών αποβλήτων.
- Θα υπάρχουν επίσης υποχρεωτικά ποσοστά ανακυκλωμένου περιεχομένου που θα πρέπει να περιλαμβάνουν οι παραγωγοί σε νέες πλαστικές συσκευασίες. Αυτό θα συμβάλει στη μετατροπή του ανακυκλωμένου πλαστικού σε πολύτιμη πρώτη ύλη, όπως καταδεικνύεται ήδη από το παράδειγμα των φιαλών PET στο πλαίσιο της οδηγίας για τα πλαστικά μίας χρήσης.
Οι βιομηχανίες συσκευασιών μίας χρήσης θα πρέπει να επενδύσουν σε μια μετάβαση, αλλά ο συνολικός αντίκτυπος στην οικονομία και στη δημιουργία θέσεων εργασίας στην ΕΕ είναι θετικός. Μόνο η προώθηση της επαναχρησιμοποίησης αναμένεται να οδηγήσει σε περισσότερες από 600.000 θέσεις εργασίας στον τομέα της επαναχρησιμοποίησης έως το 2030, πολλές από τις οποίες σε τοπικές μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Αναμένουμε μεγάλη καινοτομία σε λύσεις για τις συσκευασίες, που θα συμβάλουν στη μείωση, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση. Τα μέτρα αναμένεται επίσης να συμβάλουν στην εξοικονόμηση χρημάτων: κάθε Ευρωπαίος θα μπορούσε να εξοικονομήσει περίπου 100 ευρώ ετησίως, εάν οι επιχειρήσεις μετακυλίσουν στους καταναλωτές την εξοικονόμηση που επιτυγχάνεται.
Αποσαφηνίσεις σχετικά με τα πλαστικά βιολογικής προέλευσης, τα βιοαποδομήσιμα και τα λιπασματοποιήσιμα πλαστικά
Η χρήση και η παραγωγή πλαστικών βιολογικής προέλευσης, βιοαποδομήσιμων και λιπασματοποιήσιμων πλαστικών αυξάνεται σταθερά. Πρέπει να πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις ώστε τα εν λόγω πλαστικά να έχουν θετικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο και μην να επιδεινώνουν τη ρύπανση από πλαστικά, την κλιματική αλλαγή και την απώλεια βιοποικιλότητας.
Το νέο πλαίσιο της Επιτροπής διευκρινίζει τον τρόπο με τον οποίο τα πλαστικά αυτά μπορούν να αποτελέσουν μέρος ενός βιώσιμου μέλλοντος.
Ο ρόλος της βιομάζας
Η βιομάζα που χρησιμοποιείται για την παραγωγή πλαστικών βιολογικής προέλευσης πρέπει να προέρχεται από βιώσιμες πηγές, να μην βλάπτει το περιβάλλον και να συνάδει με την αρχή της «διαδοχικής χρήσης της βιομάζας»: οι παραγωγοί θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στη χρήση οργανικών αποβλήτων και υποπροϊόντων ως πρώτη ύλη. Επιπλέον, για να καταπολεμηθεί η προβολή ψευδοοικολογικής ταυτότητας και να αποφευχθεί η παραπλάνηση των καταναλωτών, οι παραγωγοί πρέπει να αποφεύγουν γενικούς ισχυρισμούς στα πλαστικά προϊόντα όπως «βιοπλαστικά» και «πλαστικά βιολογικής προέλευσης». Σχετικά με την περιεκτικότητα σε πλαστικό βιολογικής προέλευσης, οι παραγωγοί θα πρέπει να αναφέρουν το ακριβές και μετρήσιμο ποσοστό της στο προϊόν (για παράδειγμα: «το προϊόν περιέχει 50 % πλαστικό βιολογικής προέλευσης»).
Τα βιοαποδομήσιμα πλαστικά χρειάζονται προσοχή. Έχουν θέση σε ένα βιώσιμο μέλλον, αλλά πρέπει να προορίζονται για συγκεκριμένες εφαρμογές όπου αποδεικνύονται τα περιβαλλοντικά οφέλη και η αξία τους για την κυκλική οικονομία. Τα βιοαποδομήσιμα πλαστικά δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να απορρίπτονται χωρίς προσοχή. Πρέπει επίσης να φέρουν επισήμανση όπου θα αναγράφεται το χρονικό διάστημα που απαιτείται για την διάσπασή τους, καθώς και υπό ποιες συνθήκες και σε ποιο περιβάλλον γίνεται. Προϊόντα που ενδέχεται να απορριφθούν στο περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που καλύπτονται από την οδηγία για τα πλαστικά μίας χρήσης, δεν μπορούν να φέρουν την επισήμανση «βιοαποδομήσιμο».
Τα βιομηχανικά λιπασματοποιήσιμα πλαστικά θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο όταν έχουν περιβαλλοντικά οφέλη, δεν επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητα του λιπάσματος και όταν εφαρμόζεται κατάλληλο σύστημα συλλογής και επεξεργασίας βιολογικών αποβλήτων. Οι βιομηχανικώς λιπασματοποιήσιμες συσκευασίες επιτρέπονται μόνο για φακελάκια τσαγιού, καψάκια και φακελάκια καφέ, αυτοκόλλητα φρούτων και λαχανικών και πολύ λεπτές πλαστικές σακούλες. Στα προϊόντα πρέπει πάντα να αναφέρεται ότι είναι πιστοποιημένα για βιομηχανική λιπασματοποίηση, σύμφωνα με τα πρότυπα της ΕΕ.
Επόμενα βήματα
Η πρόταση για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασιών θα εξεταστεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας.
