Η κλιματική αλλαγή, η ανάγκη για μεγαλύτερες αποδόσεις και μείωση του κόστους, καθώς και η ελεγχόμενη διαχείριση του νερού και των παθογόνων οργανισμών δημιουργούν νέα δεδομένα στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες στη χώρα μας.
Μιλήσαμε με τον κ. Δημήτρη Σάββα, καθηγητή στο Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής και υπεύθυνο του Εργαστηρίου Κηπευτικών Καλλιεργειών του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος μας ενημέρωσε για όλα τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα σύγχρονο και υψηλών αποδόσεων θερμοκήπιο.
Συνέντευξη στην Κατερίνα Λαδοπούλου
Agro.tec: Ποια είδη φυτών είναι εκείνα που αναπτύσσονται καλύτερα σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες και προτιμώνται και στη χώρα μας;
– Η θερμοκηπιακή παραγωγή έχει ως στόχο την παραγωγή προϊόντων εκτός εποχής, δηλαδή σε μια περίοδο όπου σε κανονικές συνθήκες τα φυτά δεν θα μπορούσαν να παραγάγουν προϊόν. Εντός θερμοκηπίου όμως δημιουργούνται κατάλληλες συνθήκες.
Τα προϊόντα που κυριαρχούν στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες είναι τα κηπευτικά, καθώς λόγω της ευπάθειάς τους και της μικρής διάρκειας της μετασυλλεκτικής τους ζωής δεν μπορούν να παραχθούν το καλοκαίρι και να καταναλωθούν π.χ. το χειμώνα, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με το σιτάρι ή με τα ξηρά φασόλια. Μετά τη συγκομιδή τους, τα περισσότερα από αυτά θα πρέπει άμεσα, σε διάστημα το πολύ τριών εβδομάδων, να έχουν διατεθεί στην αγορά.
Άρα τα θερμοκήπια, είναι ιδανικά για την καλλιέργεια κηπευτικών και δρεπτών ανθέων, ειδικά δε εκείνων που δεν μπορούν να παραχθούν το χειμώνα σε υπαίθρια χωράφια, τα λεγόμενα «θερμής εποχής» γιατί έχουν σημαντικές απαιτήσεις σε θερμοκρασία.
Η τομάτα, η μελιτζάνα, η πιπεριά, το αγγούρι, το κολοκύθι, το πεπόνι, το καρπούζι, το πράσινο φασόλι και η φράουλα συνήθως αναπτύσσονται σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες. Σημειώνω ότι η φράουλα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς δεν εντάσσεται στα φρούτα θερμής εποχής, αλλά δεν μπορεί να ανθίσει και να καρποφορήσει μέσα στο χειμώνα. Συνεπώς, το θερμοκήπιο χρειάζεται για πιο πρώιμη παραγωγή από αυτή που λαμβάνεται από υπαίθρια καλλιέργεια, ή και για εκτός εποχή παραγωγή.
Επίσης το μαρούλι, είναι ψυχρής εποχής. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να παραχθεί και υπαίθρια το χειμώνα, σε περιοχές με πολύ ήπιο κλίμα. Ωστόσο, σε συνθήκες θερμοκηπίου αναπτύσσεται καλύτερα και πιο γρήγορα, με υψηλότερες παραγωγές και καλύτερη ποιότητα.
Agro.tec: Λόγω κλιματικής αλλαγής, εκτιμάτε ότι είναι πιθανό να δούμε αύξηση των θερμοκηπιακών καλλιεργειών σε αγροτικές περιοχές;
– Η παραγωγή σε θερμοκήπια δεν αφορά μόνο την ανάπτυξη προϊόντων εκτός εποχής, αλλά σχετίζεται με την ελεγχόμενη ανάπτυξη για την προστασία των αγροτικών προϊόντων από παθογόνους οργανισμούς, που μπορούν πολύ πιο εύκολα να προσβάλουν μια καλλιέργεια στην ύπαιθρο.
Τα θερμοκήπια είναι καλυμμένο με πλαστικό ή τζάμι που εμποδίζει την είσοδο σε παθογόνα, ενώ τα ανοίγματα που υπάρχουν για να αερίζεται ο χώρος, ειδικά όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία, προστατεύονται με εντομοστεγή δίχτυα, εμποδίζοντας την είσοδο εντόμων.
Επίσης, οι πόρτες είναι διπλές, ώστε να μεσολαβεί θάλαμος μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης πόρτας, ενώ σε πολλά σύγχρονα θερμοκήπια δημιουργούνται και συνθήκες δυναμικού αερισμού προς τα έξω στις εισόδους τους όταν ανοίγουν, ώστε να είναι αδύνατη η είσοδος εντόμων προς τα μέσα.
Στα θερμοκήπια όμως υπάρχει και δεύτερο επίπεδο άμυνας, με δυνατότητα για βιολογική καταπολέμηση των εντόμων με ανταγωνιστικούς οργανισμούς, όπως με άλλα έντομα. Υπάρχουν πολλοί ωφέλιμοι οργανισμοί που μπορούν να εφαρμοστούν μέσα στο θερμοκήπιο, αβλαβείς για τις καλλιέργειες αλλά φυσικοί εξολοθρευτές των παθογόνων.
Αυτοί οι ωφέλιμοι οργανισμοί διατίθενται ως εμπορικά σκευάσματα που μπορούν να εξαπολυθούν και να εγκατασταθούν εύκολα στο προστατευόμενο περιβάλλον του θερμοκηπίου, ενώ στις υπαίθριες καλλιέργειες, λόγω αντίξοων συνθηκών, εγκαθίστανται και δρουν πολύ πιο δύσκολα.
Με την αντιμετώπιση των παθογόνων οργανισμών με άλλα ωφέλιμα έντομα ή άλλους ωφέλιμους οργανισμούς, μειώνουμε τη χρήση φυτοφαρμάκων, προστατεύοντας έτσι τις καλλιέργειες αλλά και την υγεία των καταναλωτών από υπολείμματα φυτοφαρμάκων.
Αυτός ο τρόπος αντιμετώπισης είναι βιολογικός, αλλά θα πρέπει να σημειωθεί ότι άλλο είναι μία βιολογική καλλιέργεια που έχει συγκεκριμένους κανόνες και συνιστά ένα ολοκληρωμένο σύστημα καλλιέργειας και άλλο η εφαρμογή μιας βιολογικής μεθόδου αντιμετώπισης φυτοασθενειών.
Agro.tec: Υπάρχουν βιολογικά θερμοκήπια;
– Υπάρχουν και μεμονωμένα θερμοκήπια αλλά και συνεταιρισμοί στη χώρα μας που κάνουν βιολογική παραγωγή στο θερμοκήπιο, κυρίως σε πιπεριά και τομάτα. Δυστυχώς όμως είναι πολύ λίγα ακόμη.
Agro.tec: Τι πρέπει να προσέξει από άποψη κατασκευής ένας παραγωγός που θέλει να ασχοληθεί με θερμοκηπιακές καλλιέργειες;
– Θα πρέπει να προσέξει κατ’ αρχήν το θέμα της πηγής ενέργειας που θα χρησιμοποιήσει για θέρμανση του θερμοκηπίου τον χειμώνα, λαμβάνοντας υπόψη την περιοχή και το κλίμα στο οποίο αυτό πρόκειται να εγκατασταθεί. Το θερμοκήπιο κατά κανόνα απαιτεί θέρμανση το χειμώνα. Γίνεται αντιληπτό όμως ότι άλλο είναι το κόστος θέρμανσης σε μία περιοχή με ήπιο κλίμα και άλλο σε μια περιοχή με βαρύ χειμώνα.
Πέραν αυτού, σημαντικός παράγοντας είναι και η ηλιοφάνεια, καθώς ο ήλιος είναι η πηγή της φωτεινής ενέργειας που χρειάζονται τα φυτά για να φωτοσυνθέτουν. Το χειμώνα θέλουμε να έχουμε όσο πιο πολύ φως μπορούμε, ειδικά για τα φυτά «θερμής εποχής».
Στη Βόρεια Ευρώπη, λόγω της περιορισμένης ηλιοφάνειες, υπάρχουν λύσεις τεχνητού φωτισμού, αλλά προϋποθέτουν μία αρκετά ακριβή επένδυση για την εγκατάστασή τους. Επιπλέον έχουν και ένα σημαντικό λειτουργικό κόστος στη συνέχεια, λόγω της ηλεκτρικής ενέργειας που καταναλώνουν για να παρέχουν τα κατάλληλα επίπεδα έντασης φωτισμού.
Στη χώρα μας αποφεύγεται ο τεχνητός φωτισμός λόγω του υψηλού του κόστους, καθώς μάλιστα δεν είναι συνήθως απαραίτητος, λόγω της σημαντικά υψηλότερης ηλιοφάνειας. Αυτό βέβαια ισχύει κυρίως στις πιο νότιες και παραθαλάσσιες περιοχές, οι οποίες χαρακτηρίζονται από υψηλή μέση ηλιοφάνεια. Για αυτό και βλέπουμε ότι τα περισσότερα και τα πρώτα θερμοκήπια που αναπτύχθηκαν στη χώρα μας είναι στην Κρήτη και στην Πελοπόννησο. Βέβαια, βλέπουμε πολλές και καλές θερμοκηπιακές μονάδες να αναπτύσσονται και στη βόρεια Ελλάδα.
Το βασικό σε ένα θερμοκήπιο είναι η διατήρηση καλών συνθηκών θερμοκρασίας μέσα στο χειμώνα. Αυτό σημαίνει ότι η θέρμανση έχει το μεγαλύτερο κόστος για ένα θερμοκήπιο, δεδομένου ότι η τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος είναι εξαιρετικά υψηλή.
Η χρήση φυσικού αερίου μέχρι πρόσφατα ήταν καλύτερη επιλογή από οικονομική άποψη. Έχουν υπάρξει περιπτώσεις θερμοκηπίων που καίνε μαζούτ· ωστόσο, θα πρέπει να προτιμούνται οι πιο φιλικές προς το περιβάλλον μορφές ενέργειας, όπως είναι η βιομάζα που προέρχεται από την ελαιουργία, το λεγόμενο πυρηνόξυλο.
Μια από τις πλέον οικονομικές λύσεις είναι η χρήση γεωθερμίας. Αν υπάρχει τέτοια δυνατότητα, μειώνεται το κόστος από το 30-35% (που είναι με τις συμβατικές μορφές ενέργειας) στο 5%.
Με τη γεωθερμία αντλείται νερό από το έδαφος, και μέσω του συστήματος κεντρικής θέρμανσης θερμαίνεται το θερμοκήπιο. Το νερό αυτό επιστρέφει στο έδαφος, με αποτέλεσμα τίποτα να μην πάει χαμένο. Το μόνο κόστος είναι εκείνο της εγκατάστασης και λειτουργίας των μηχανημάτων άντλησης, το οποίο δεν ξεπερνά το 5% του συνολικού κόστους παραγωγής.
Υπάρχουν τέτοια θερμοκήπια στην Ξάνθη, τα «Θερμοκήπια Θράκης», τα οποία λειτουργούν με γεωθερμία. Μάλιστα, κατάφεραν να αξιοποιήσουν την ενέργεια αυτή σχετικά νωρίς, οπότε περιόρισαν το κόστος την περίοδο της κρίσης.
Επίσης, σε θερμοκήπια της βόρειας Ελλάδας αξιοποιείται και το φυσικό αέριο με τη μορφή της συμπαραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς αυτά τα θερμοκήπια βρίσκονται στη γραμμή μεταφοράς του φυσικού αερίου. Δηλαδή, οι αγρότες καίνε φυσικό αέριο, τροφοδοτούν γεννήτριες και παράγουν ηλεκτρικό ρεύμα, που το πωλούν στις εταιρείες ενέργειας.
Όταν έχουμε μετατροπή της ενέργειας σε ηλεκτρική, υπάρχει πάντα μια απώλεια με τη μορφή θερμότητας, η οποία απάγεται από τις γεννήτριες μέσω νερού που θερμαίνεται και με το οποίο μπορούμε να θερμάνουμε το θερμοκήπιο.
Μια άλλη επιλογή που έχει βγει στο προσκήνιο είναι η αξιοποίηση φωτοβολταϊκών. Το ρεύμα από φωτοβολταϊκά πάρκα (που ενδεχομένως είναι εγκατεστημένα σε άλλη τοποθεσία από αυτή του θερμοκηπίου) μπορεί να πωλείται σε παρόχους ηλεκτρικής ενέργειας, και με αυτό τον τρόπο να χρηματοδοτείται η θέρμανση του θερμοκηπίου. Το μόνο μειονέκτημα είναι η αδυναμία αποθήκευσης ηλιακής ενέργειας όταν υπάρχουν κακές καιρικές συνθήκες, ή τη νύχτα που δεν συλλέγεται ηλιακή ενέργεια.
Agro.tec: Μπορεί σε ένα θερμοκήπιο να γίνεται καλύτερη άρδευση σε σχέση με τις ανοιχτές καλλιέργειες; Ποια είναι τα οφέλη για τον παραγωγό;
– Ναι, μπορεί να γίνει καλύτερα, με μικρότερη κατανάλωση νερού, όταν εφαρμόζονται συστήματα άρδευσης με σταγόνα, καθώς στο θερμοκήπιο είναι μειωμένη η διαπνοή, λόγω μικρότερης ταχύτητας του αέρα. Επίσης, έχουμε τα υδροπονικά συστήματα καλλιέργειας, με ανακύκλωση του νερού, όπου επιτυγχάνουμε μεγάλη εξοικονόμηση νερού.
Σε περιοχές που δεν έχουμε γόνιμο έδαφος ή τα εδάφη είναι κουρασμένα λόγω μονοκαλλιέργειας, μπορούμε να καλλιεργήσουμε υδροπονικά, δηλαδή εκτός εδάφους, επιτυγχάνοντας εξαιρετικά αποτελέσματα όσον αφορά τόσο την κατανάλωση νερού και λιπασμάτων, όσο και την παραγωγικότητα της καλλιέργειας.
Τέλος, υπάρχουν και νεότερες τεχνολογίες με ημίκλειστα ή ακόμη και κλειστά θερμοκήπια, οι οποίες επιτυγχάνουν ακόμη υψηλότερη εξοικονόμηση νερού.
Agro.tec: Συγκριτικά με άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, όπως είναι η Ιταλία, η Γαλλία και η Ισπανία, πού υστερούμε στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες και πού είμαστε ανταγωνιστικότεροι;
– Στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες, από άποψη περιβάλλοντος είμαστε ιδιαίτερα ανταγωνιστικοί, λόγω των ήπιων κλιματικών συνθηκών που καθορίζουν το κόστος της ενέργειας για θέρμανση.
Ωστόσο, χώρες όπως είναι η Αίγυπτος, το Μαρόκο και το Ισραήλ, που βρίσκονται πιο νότια, μας ξεπερνούν. Μαζί με την Ιταλία και την Ισπανία είμαστε οι τρεις χώρες με τις καλύτερες συνθήκες κλίματος για θερμοκηπιακή παραγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με την Ισπανία να είναι ο μεγαλύτερος ανταγωνιστής μας.
Με ραγδαίους ρυθμούς όμως αναπτύσσεται και η Τουρκία, σε σύγκριση με εμάς που παρουσιάζουμε μια στασιμότητα. Αυτή οφείλεται στον κατακερματισμό των εκτάσεων γης –κάτι που αποτελεί πολύ κρίσιμο ζήτημα για την ανάπτυξη σοβαρών θερμοκηπιακών μονάδων– αλλά και σε διάφορούς κοινωνικούς παράγοντες.
Συνολικά ο τομέας της θερμοκηπιακής παραγωγής χρειάζεται στήριξη, γιατί ένα θερμοκήπιο είναι μια επένδυση. Υπήρχε μία πρώτη ανάπτυξη από το 1970, αλλά μετά μείναμε στάσιμοι, διατηρώντας ακόμα και σήμερα τις θερμοκηπιακές κατασκευές εκείνης της εποχής, με το πολύ χαμηλό κόστος και τις μικρές παραγωγές.
Σε περιοχές όπως είναι η Ιεράπετρα, τα Φιλιατρά, η Τριφυλία και η Σκάλα Λακωνίας, αξιοποιείται το ήπιο κλίμα με ελάχιστη ή καθόλου θέρμανση, αλλά με χαμηλές παραγωγές λόγω της χαμηλής τεχνολογίας των περισσότερων θερμοκηπιακών μονάδων.
Φυσικά θα πρέπει να τονίσουμε ότι και αυτό είναι ένα μοντέλο αγροτικής παραγωγής που δεν έχει καμία σχέση με ένα σύγχρονο και εξοπλισμένο θερμοκήπιο, το οποίο λειτουργεί ως μια οργανωμένη επιχείρηση από ομάδες παραγωγών με προσανατολισμό στις εξαγωγές.
Για να πετύχουμε κάτι τέτοιο σίγουρα πρέπει να έχουμε θερμοκήπια μεγαλύτερης κλίμακας, που να μπορούν να λάβουν χρηματοδότηση για να πετύχουν καλύτερη οργάνωση των αγορών τους. Αυτό σημαίνει «ισχύς εν τη ενώσει».
Αλλά ας μην πάμε μακριά. Ακόμα και μια μεγάλη αλυσίδα σούπερ μάρκετ είναι μια μεγάλη αγορά από μόνη της. Άρα, για να βάλεις τα προϊόντα σου, θα πρέπει να μπορείς να έχεις σταθερή ποσότητα που είναι και χρονικά σταθερή, ώστε να καλύπτεις τις ανάγκες αυτής της αγοράς. Ακόμα μεγαλύτερες είναι οι απαιτήσεις των αγορών του εξωτερικού.
Οι μικρότεροι παραγωγοί θα πρέπει να ενώνονται σε ομάδες παραγωγών για να μπορούν να διαθέσουν την παραγωγή τους, αλλά και να μειώσουν τα κόστη τους. Πέραν του κράτους, κι οι ίδιοι οι παραγωγοί πρέπει να βελτιώσουν την νοοτροπία τους, δείχνοντας μεγαλύτερο πνεύμα συνεργατικότητας και επιχειρηματικότητας.
ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥ
Οι προϋποθέσεις για μία επιτυχή και κερδοφόρα θερμοκηπιακή μονάδα είναι οι εξής:
- Νερό καλής ποιότητας στην περιοχή, με χαμηλές συγκεντρώσεις νατρίου.
- Δυνατότητα σύνδεσης με το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας.
- Δυνατότητα τηλεπικοινωνιακής σύνδεσης.
- Σχετικά χαμηλό κόστος αγοράς γης (αν δεν είναι ιδιόκτητη) και διασφάλιση ότι επιτρέπεται η δημιουργία θερμοκηπίου.
- Επίπεδο έδαφος ή δυνατότητα κατάλληλης διαμόρφωσής του.
- Υψηλή γονιμότητα εδάφους, ή πρόβλεψη για υδροπονική καλλιέργεια.
- Περιοχή που να μην είναι ρυπασμένη λόγω εργοστασίων και γειτνίασης με εθνικές οδούς, που επίσης επιβαρύνουν την ποιότητα των προϊόντων.
- Εύκολη πρόσβαση στα δίκτυα μεταφορών, ώστε να παραμένει χαμηλό το κόστος μεταφοράς των προϊόντων στις μεγάλες αγορές .
- Διαθεσιμότητα ανθρώπινου δυναμικού.
