Η γεωργία άνθρακα (carbon farming) είναι ένα σύνολο πρακτικών διαχείρισης της γης οι οποίες αυξάνουν τη δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα (CO2) στο έδαφος, περιορίζοντας τις εκπομπές από τα γεωργικά εδάφη, κυρίως του διοξειδίου του άνθρακα και του υποξειδίου του αζώτου.
Τα φυτά προσλαμβάνουν μέσω της φωτοσύνθεσης διοξείδιο του άνθρακα, ένα μέρος του οποίου καταλήγει στις ρίζες και στα φυτικά υπολείμματα και, υπό κατάλληλες συνθήκες, μετατρέπεται σε οργανική ουσία του εδάφους.
«Η αύξηση του άνθρακα στο έδαφος αποτελεί λύση διπλού οφέλους, καθώς βελτιώνει το έδαφος από τη μία και συγχρόνως περιορίζει την κλιματική αλλαγή» επισημαίνει ο Γάλλος εδαφολόγος Antonio Bispo, ερευνητής του Εθνικού Ερευνητικού Ινστιτούτου της Γαλλίας για τη Γεωργία, τα Τρόφιμα και το Περιβάλλον.
Πιστώσεις άνθρακα
Η γεωργία άνθρακα δεν είναι μία συγκεκριμένη μέθοδος καλλιέργειας ούτε ταυτίζεται με τη βιολογική ή την αναγεννητική γεωργία.
Αναπτύχθηκε αρχικά μέσα από προγράμματα πιστώσεων άνθρακα στην Αυστραλία και τη Βόρεια Αμερική, ενώ σήμερα εξαπλώνεται ταχύτατα στην Ευρώπη.
Οι πιστώσεις άνθρακα είναι εμπορεύσιμες μονάδες που καθεμιά τους αντιστοιχεί, κατά κανόνα, σε έναν τόνο διοξειδίου του άνθρακα –ή ισοδύναμη ποσότητα άλλου αερίου του θερμοκηπίου– ο οποίος απομακρύνθηκε από την ατμόσφαιρα ή δεν εκλύθηκε χάρη σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα.
Στη γεωργία άνθρακα, ο παραγωγός μπορεί να αποκτήσει τέτοιες πιστώσεις όταν αποδεικνύεται –μέσω μετρήσεων και ανεξάρτητης επαλήθευσης– ότι οι πρακτικές που εφάρμοσε δέσμευσαν περισσότερο άνθρακα στο έδαφος ή μείωσαν τις εκπομπές σε σχέση με ό,τι θα συνέβαινε χωρίς αυτές.
Στη συνέχεια, οι πιστώσεις μπορούν να αγοραστούν από επιχειρήσεις που επιδιώκουν να περιορίσουν ή να αντισταθμίσουν μέρος του ανθρακικού τους αποτυπώματος, προσφέροντας στον αγρότη ένα πιθανό πρόσθετο εισόδημα. Ωστόσο, η αξία τους εξαρτάται από την αξιόπιστη μέτρηση και τη διασφάλιση ότι ο άνθρακας θα παραμείνει αποθηκευμένος για αρκετό χρόνο.
Πρακτικές γεωργίας άνθρακα
Στις βασικές πρακτικές της γεωργίας άνθρακα περιλαμβάνονται οι καλλιέργειες κάλυψης, η αμειψισπορά με ψυχανθή, η μειωμένη ή μηδενική κατεργασία, η διατήρηση των φυτικών υπολειμμάτων, η χρήση κομπόστ και οργανικών εδαφοβελτιωτικών, η αγροδασοπονία, η εγκατάσταση φυτοφρακτών, η ορθολογική λίπανση, η προστασία των μόνιμων λειμώνων και η αποκατάσταση υγροτόπων και τυρφώνων (βάλτων όπου συσσωρεύεται τύρφη, δηλαδή νεκρά φυτικά υπολείμματα που αποσυντίθενται πολύ αργά, λόγω της μόνιμης υγρασίας και της έλλειψης οξυγόνου.) .
Οι πρακτικές αυτές μπορούν να εφαρμοστούν σχεδόν σε κάθε παραγωγικό σύστημα, αλλά όχι με το ίδιο αποτέλεσμα:
– Στα σιτηρά, το καλαμπόκι, το βαμβάκι και άλλες αροτραίες καλλιέργειες, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν η φυτοκάλυψη, η αμειψισπορά και η περιορισμένη άροση.
– Στους ελαιώνες, στους αμπελώνες και στους οπωρώνες μπορούν να αξιοποιηθούν η μόνιμη κάλυψη μεταξύ των γραμμών, τα κλαδέματα, το κομπόστ και η ενσωμάτωση δέντρων ή θάμνων.
– Στους λειμώνες καθοριστικές είναι η αποφυγή οργώματος και η σωστή διαχείριση της βόσκησης. Το μεγαλύτερο δυναμικό δεν βρίσκεται πάντοτε στην ίδια καλλιέργεια, αλλά στα υποβαθμισμένα εδάφη με χαμηλή οργανική ουσία, όπου υπάρχει μεγαλύτερο περιθώριο βελτίωσης.
Τα οφέλη
Περισσότερη οργανική ουσία σημαίνει καλύτερη δομή και γονιμότητα του εδάφους, αυξημένη συγκράτηση νερού, μικρότερη διάβρωση, ενίσχυση της βιοποικιλότητας και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στην ξηρασία.
Η Lovisa Björnsson, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Lund της Σουηδίας, υπογραμμίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να ενθαρρύνει τη χρήση ενδιάμεσων καλλιεργειών και οργανικών λιπασμάτων, ώστε να αυξηθεί η συγκράτηση άνθρακα στα ανόργανα εδάφη. Επιπλέον, ο παραγωγός μπορεί να μειώσει τις δαπάνες καυσίμων και λιπασμάτων και, μελλοντικά, να αποκτήσει συμπληρωματικό εισόδημα από πιστοποιημένες μονάδες άνθρακα.
Οι δυσκολίες
Ο άνθρακας του εδάφους παρουσιάζει μεγάλη χωρική και χρονική μεταβλητότητα, η δειγματοληψία κοστίζει, ενώ μια ξηρασία, μια πυρκαγιά ή η επιστροφή στο βαθύ όργωμα μπορούν να απελευθερώσουν μέρος του αποθηκευμένου άνθρακα. Η δυνατότητα αποθήκευσης δεν είναι απεριόριστη, καθώς τα εδάφη σταδιακά πλησιάζουν σε κορεσμό.
Παράλληλα, η μειωμένη κατεργασία του εδάφους μπορεί να αυξήσει τα ζιζάνια, οι καλλιέργειες κάλυψης απαιτούν νερό και εξοπλισμό, ενώ η μετάβαση ενδέχεται να επιβαρύνει προσωρινά το κόστος.
Συστήματα μέτρησης
Τη λύση στη μέτρηση επιχειρούν να δώσουν τα συστήματα παρακολούθησης, αναφοράς και επαλήθευσης (Monitoring, Reporting and Verification [MRV]) που συνδυάζουν εδαφικές αναλύσεις, αισθητήρες υγρασίας, αρχεία καλλιεργητικών εργασιών, δορυφορικές εικόνες Sentinel, γεωχωρικά μοντέλα και τεχνητή νοημοσύνη.
Οι τεχνολογίες αυτές υπολογίζουν τη γραμμή βάσης της εκμετάλλευσης και παρακολουθούν τις μεταβολές του οργανικού άνθρακα, χωρίς να υποκαθιστούν πλήρως τις επιτόπιες μετρήσεις.
Η γεωργία άνθρακα στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, το Στρατηγικό Σχέδιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής προβλέπει περισσότερα από 425 εκατ. ευρώ ετησίως για οικολογικά σχήματα, με εκτιμώμενη εφαρμογή σε περίπου 3 εκατ. εκτάρια. Περιλαμβάνονται βελτιωμένη φυτοκάλυψη, κυκλική οικονομία, αγροδασικά συστήματα και ψηφιακή διαχείριση εισροών. Εξελίσσεται επίσης ειδική παρέμβαση για τη μείωση του αποτυπώματος άνθρακα στο βαμβάκι.
Η χώρα διαθέτει ήδη πολύτιμη ερευνητική εμπειρία. Στην Κρήτη, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα AgriCaptureCO2 δοκίμασε σε μικρούς οικογενειακούς ελαιώνες πρακτικές ορθολογικής άρδευσης και λίπανσης, καθώς και πρακτικές προστασίας του εδάφους, δημιουργώντας παράλληλα ψηφιακούς χάρτες οργανικού άνθρακα.
Ο επόμενος στόχος είναι να μετατραπούν οι πιλοτικές εφαρμογές σε ένα απλό και αξιόπιστο σύστημα για τον παραγωγό. Γιατί η γεωργία άνθρακα μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο μόνο εφόσον ανταμείβει πραγματικά τον αγρότη, και δεν χρησιμοποιείται ως άλλοθι για τη συνέχιση των εκπομπών από τους υπόλοιπους τομείς.
Η γεωργία άνθρακα μετατρέπει το έδαφος σε πολύτιμο μέσο αποθήκευσης άνθρακα και σε σύμμαχο απέναντι στην κλιματική αλλαγή, και μπορεί να εφαρμοστεί σχεδόν σε κάθε παραγωγικό σύστημα
