Η κλιματική αλλαγή, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η συσσώρευση εύφλεκτης βιομάζας δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον κινδύνου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο των αγροτών και των δασοκτημόνων.
Οι δασικές πυρκαγιές στην Ευρώπη δεν αυξάνονται μόνο σε αριθμό. Γίνονται εντονότερες, εξαπλώνονται σε μεγαλύτερες εκτάσεις και παρουσιάζουν συμπεριφορά που είναι δύσκολο να προβλεφθεί –και ακόμη δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί. Κάποιες μάλιστα πυρκαγιές λαμβάνουν εξαιρετική ένταση και έκταση, υπερβαίνοντας τις δυνατότητες των μηχανισμών κατάσβεσης και προκαλώντας μεγάλες περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές καταστροφές.
Τα στοιχεία που παρουσιάζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Το 2025 κάηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση περισσότερα από ένα εκατομμύριο εκτάρια, δηλαδή πάνω από 10 εκατ. στρέμματα, ενώ μέχρι τις 25 Αυγούστου 2026 είχαν καεί 6,2 εκατ. στρέμματα. Η έκταση αυτή ήταν διπλάσια από τον μέσο όρο των εκτάσεων που είχαν καεί έως την ίδια ημερομηνία κατά την περίοδο 2006 – 2025.
Στην Ισπανία οι καμένες εκτάσεις έφτασαν περίπου τα 2,95 εκατ. στρέμματα, στη Γαλλία τις 960.000 και στην Ιταλία τις 910.000. Ακόμη και στο Βέλγιο, όπου ο κίνδυνος θεωρούνταν παραδοσιακά μικρότερος, πρόσφατη πυρκαγιά έκαψε 30.000 στρέμματα, έκταση υπερδεκατριπλάσια του ιστορικού μέσου όρου για την εποχή.
Παράγοντες επίτασης
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί βασικό παράγοντα για την επίταση των πυρκαγιών, αλλά δεν είναι ο μόνος. Οι παρατεταμένοι καύσωνες και οι ξηρασίες στεγνώνουν τη βλάστηση και δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την εκδήλωση και την ταχύτατη εξάπλωση μιας φωτιάς. Παράλληλα, οι αλλαγές στη χρήση και στη διαχείριση της γης, η ανθρώπινη συμπεριφορά, η εγκατάλειψη παραδοσιακών αγροτικών πρακτικών και η ελλιπής φροντίδα των δασών οδηγούν στη συσσώρευση μεγάλων ποσοτήτων καύσιμης ύλης.
Αποδυνάμωση της υπαίθρου
Όταν εγκαταλείπονται οι καλλιέργειες, παύουν να βόσκουν τα ζώα και δεν καθαρίζονται οι δασικές εκτάσεις, τα χόρτα, οι θάμνοι, τα ξερά κλαδιά και η νεκρή ξυλεία σχηματίζουν καύσιμη ύλη, με αποτέλεσμα να μπορεί να κινηθεί η φωτιά ανεμπόδιστα από τα χωράφια προς τις δασικές περιοχές και από εκεί προς τους οικισμούς.
Απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η καταστολή από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται διαχείριση του κινδύνου σε επίπεδο αγροτικής εκμετάλλευσης, δάσους και ευρύτερου τοπίου. Η ευρωπαϊκή προσέγγιση οργανώνεται πλέον γύρω από τέσσερις αλληλένδετους άξονες, που είναι οι εξής:
- Η πρόληψη
- Η ετοιμότητα
- Η αντιμετώπιση
- Η αποκατάσταση
Ο ρόλος αγροτών & κτηνοτρόφων
Η ενεργή γεωργική δραστηριότητα μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματικό εργαλείο πυροπροστασίας. Τα λεγόμενα «αγροτικά μωσαϊκά τοπία», στα οποία εναλλάσσονται καλλιέργειες, βοσκότοποι, δασικές νησίδες και άλλες χρήσεις γης, διακόπτουν τη συνέχεια της βλάστησης και μπορούν να επιβραδύνουν την εξάπλωση της φωτιάς.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η εκτατική βόσκηση. Τα αιγοπρόβατα περιορίζουν τα χόρτα και τους θάμνους που μετατρέπονται το καλοκαίρι σε καύσιμη ύλη, μειώνοντας την ένταση με την οποία μπορεί να εκδηλωθεί μια πυρκαγιά. Αντίστοιχα, η αγροδασοπονία και τα δασολιβαδικά συστήματα, που συνδυάζουν δεντροκομία, καλλιέργειες και κτηνοτροφία, συμβάλλουν στον έλεγχο της ξερής βλάστησης και στη διατήρηση της παραγωγικής δραστηριότητας, κυρίως στις μεσογειακές περιοχές.
Ακόμη και οι αμπελώνες και οι ελαιώνες μπορούν, όταν συντηρούνται σωστά, να λειτουργήσουν ως παραγωγικές αντιπυρικές ζώνες. Δεν αποτελούν ανυπέρβλητα εμπόδια στη φωτιά, αλλά μπορούν να περιορίσουν την ταχύτητα και την έντασή της, καθώς είναι εκτάσεις με λιγότερη και καλύτερα ελεγχόμενη καύσιμη ύλη.
Εξίσου ουσιαστική είναι η παρουσία των ίδιων των παραγωγών στην ύπαιθρο. Η γνώση του τοπίου, η έγκαιρη ανίχνευση καπνού, αλλά και η διαθεσιμότητα γεωργικών μηχανημάτων, υδροφόρων και δεξαμενών, μπορούν να συμβάλουν στην άμεση αντιμετώπιση, πάντοτε σε συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Διαχείριση δασών
Η πρόληψη των πυρκαγιών απαιτεί ενεργή και βιώσιμη διαχείριση των δασών. Οι αραιώσεις, τα κλαδέματα και ο ελεγχόμενος καθαρισμός της υποβλάστησης περιορίζουν την καύσιμη ύλη, ενώ η νεκρή ξυλεία πρέπει να απομακρύνεται με τρόπο που να μη διαταράσσει τη βιοποικιλότητα. Απαραίτητες είναι επίσης οι συντηρημένες αντιπυρικές ζώνες, το δασικό οδικό δίκτυο, τα σημεία υδροληψίας και τα συστήματα επιτήρησης.
Μετά την πυρκαγιά, προτεραιότητα έχουν η προστασία του εδάφους από τη διάβρωση και η φυσική αναγέννηση. Όπου απαιτείται αναδάσωση, πρέπει να επιλέγονται μεικτά είδη, προσαρμοσμένα στις τοπικές κλιματικές και οικολογικές συνθήκες.
Χρηματοδότηση μέσω ΚΑΠ
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) αποτελεί βασική ευρωπαϊκή πηγή χρηματοδότησης για την πρόληψη και την αποκατάσταση. Σύμφωνα με πρόσφατη ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου 1 δισ. ευρώ κατευθύνεται άμεσα στην πρόληψη και στην αποκατάσταση δασών μετά από φυσικές καταστροφές, ενώ περίπου 4,2 δισ. ευρώ διατίθενται σε δασικές παρεμβάσεις που βασίζονται στη βιώσιμη διαχείριση.
Προβλέπονται επίσης ενισχύσεις για προληπτικά έργα, αποκατάσταση του παραγωγικού δυναμικού, περιβαλλοντικές δεσμεύσεις, ασφάλιση, αποζημιώσεις, εκπαίδευση και συμβουλευτική υποστήριξη.
Η πυροπροστασία δεν πρέπει να αρχίζει όταν εμφανιστούν οι φλόγες. Πρέπει να αρχίζει πολύ νωρίτερα, με ζωντανά χωριά, βιώσιμες καλλιέργειες, ελεγχόμενη βόσκηση και δάση που τα διαχειρίζονται συστηματικά οι κάτοικοι της υπαίθρου.
Ο αγρότης και ο δασοκτημόνας αποτελούν κρίσιμους κρίκους της πρόληψης και της ανθεκτικότητας ολόκληρου του αγροτικού τοπίου απέναντι στις πυρκαγιές.
