Μετασχηματισμός της αμπελουργίας μέσω γονιδιωματικής καινοτομίας και ολοκληρωμένης διαχείρισης ασθενειών για βιώσιμη παραγωγή σταφυλιών
Γράφει ο κ. Χρήστος Καρατζάς, γεωπόνος (MSc), γεωργικός σύμβουλος του AGRENAOS, συντονιστής του προγράμματος CAP4YOU (cap4you.gr), επικεφαλής WP5 Support and training to adopt tolerant grapevine genotypes and IPM practices του έργου Shield4Grape
Η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη πίεση των ασθενειών ωθούν την αμπελουργία πέρα από τα όρια της σταδιακής προσαρμογής, ιδίως όπου η παραγωγή σταφυλιών εξαρτάται από επαναλαμβανόμενες εφαρμογές φυτοφαρμάκων. Η μείωση των χημικών εισροών απαιτεί μια ολοκληρωμένη στρατηγική, που συνδυάζει ευρύτερη γενετική ποικιλομορφία, συμβατική και γονιδιωματικά υποστηριζόμενη αναπαραγωγή, νέες γονιδιωματικές τεχνικές, σωματοκλωνική και κλωνική παραλλακτικότητα, καθώς και προγράμματα ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας ανά ποικιλία. Αυτό το όραμα υλοποιούν τα ευρωπαϊκά έργα των προγραμμάτων Ορίζοντας (Horizon) Shield4Grape και GrapeBreed4IPM.
Οι προκλήσεις
Η αμπελουργία αντιμετωπίζει σήμερα πρωτοφανείς προκλήσεις, λόγω της κλιματικής αλλαγής και της περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Το αμπέλι (Vitis spp.) αποτελεί μια από τις πιο πολύτιμες πολυετείς καλλιέργειες παγκοσμίως, με κεντρική θέση στην πολιτιστική κληρονομιά και την αγροτική οικονομία.
Ωστόσο, η σύγχρονη αμπελουργία εξαρτάται υπερβολικά από ένα στενό σύνολο οινοποιήσιμων ποικιλιών (Vitis vinifera), καθώς λιγότερες από 10 ποικιλίες καταλαμβάνουν πάνω από το 60% των αμπελώνων σε ορισμένες χώρες. Αυτή η περιορισμένη εκμετάλλευση της βιοποικιλότητας αποτελεί δομική ευπάθεια του κλάδου.
Παράλληλα, η αμπελουργία συγκαταλέγεται στους τομείς με τις υψηλότερες εισροές φυτοφαρμάκων στη γεωργία. Χαρακτηριστικά, στη Γαλλία, οι αμπελώνες καταλαμβάνουν μόλις το 3% των καλλιεργούμενων εκτάσεων, αλλά δέχονται περίπου το 20% των γεωργικών φυτοφαρμάκων. Η εντατική χρήση χημικών οφείλεται κυρίως στην ανάγκη ελέγχου παθογόνων που εισήχθησαν από τη Βόρεια Αμερική τον 19ο αιώνα, όπως είναι ο περονόσπορος και το ωίδιο.
Διεύρυνση της γενετικής βάσης
Δεκαετίες επιλογής για συγκεκριμένα οινολογικά χαρακτηριστικά έχουν ευνοήσει μια χούφτα ποικιλιών που κυριαρχούν στην παγκόσμια αγορά οίνου, αφήνοντας όμως την καλλιέργεια ευάλωτη σε αναδυόμενες ασθένειες και κλιματικές ακρότητες. Σε υψηλά σενάρια εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, τα μοντέλα προβλέπουν αύξηση θερμοκρασίας έως 4°C σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης έως το 2071, με αντίστοιχη μείωση αποδόσεων έως 8 τόνους ανά εκτάριο στις νότιες περιοχές. Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου το 56% των σημερινών αμπελουργικών περιοχών θα μπορούσε να καταστεί κλιματικά ακατάλληλο για τις υπάρχουσες ποικιλίες με αύξηση 2°C.
Η διεύρυνση της γενετικής ποικιλομορφίας είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας. Περιοχές όπως ο Καύκασος και η δυτική Ασία αποτελούν σημαντικά αποθέματα γενετικής ποικιλομορφίας, ενώ οι άγριες ποικιλίες σε Βαλκάνια και κεντρική Ασία προσφέρουν μοναδικούς γενετικούς συνδυασμούς που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητοι. Η βελτίωση μέσω εισαγωγής γονιδίων ανθεκτικότητας (R γονίδια) από διαφορετικά είδη αμπέλου αποτελεί την πιο άμεση προσέγγιση για τον έλεγχο του περονόσπορου και του ωιδίου με ελάχιστη χρήση γεωργικών φαρμάκων.
Νέες γονιδιωματικές τεχνικές
Η παραδοσιακή αναπαραγωγή, αν και αποτελεσματική, είναι εγγενώς αργή, λόγω της πολυετούς φύσης και της υψηλής ετεροζυγωτής κατάστασης του αμπελιού. Οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές, κυρίως η cisgenesis και η στοχευμένη επεξεργασία γονιδιώματος, προσφέρουν ταχύτερη βελτίωση χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την ποικιλιακή ταυτότητα.
Η cisgenesis επιτρέπει τη μεταφορά συγκεκριμένων γονιδίων μεταξύ συμβατών ειδών διατηρώντας τον αρχικό γονότυπο, ενώ η επεξεργασία γονιδιώματος τροποποιεί με ακρίβεια γονίδια που σχετίζονται με ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά.
Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (European Food Safety Authority [EFSA]) έχει αξιολογήσει αρκετές αλλαγές που προέρχονται από τέτοιες τεχνικές κι έχει διαπιστώσει ότι δεν συνεπάγονται νέους κινδύνους σε σύγκριση με τη συμβατική αναπαραγωγή.
Σωματοκλωνική παραλλακτικότητα
Η σωματοεμβρυογένεση μπορεί να προκαλέσει γενετική ή επιγενετική παραλλακτικότητα σε καλλιέργειες ιστών. Τέτοιοι κλώνοι αμπελιού με βελτιωμένη προσαρμογή σε βιοτικές και αβιοτικές καταπονήσεις αξιολογούνται ήδη σε συνθήκες θερμοκηπίου και αγρού. Συμπληρωματικά, η κλωνική ποικιλομορφία εντός υπαρχουσών ποικιλιών αποτελεί άμεσα αξιοποιήσιμη πηγή προσαρμοστικής παραλλακτικότητας.
Ολοκληρωμένη Διαχείριση Ασθενειών
Η Ολοκληρωμένη Διαχείριση Ασθενειών (ΟΔΑ) παραμένει το επιχειρησιακό πλαίσιο εφαρμογής της βιωσιμότητας. Στην αμπελουργία, η Ολοκληρωμένη Διαχείριση Ασθενειών πρέπει να εξελιχθεί από γενικές συστάσεις σε στρατηγικές ανά ποικιλία, ενσωματώνοντας επιτήρηση ασθενειών, παρακολούθηση καιρικών συνθηκών, γονιδιωματική των παθογόνων και συστήματα υποστήριξης αποφάσεων. Επιπλέον, η χρήση ωφέλιμων μικροοργανισμών και βιεγερτών μπορεί να ενισχύσει τις αμυντικές αντιδράσεις του αμπελιού, μειώνοντας περαιτέρω την εξάρτηση από συνθετικές εισροές.
Κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές διαστάσεις
Η καινοτομία στην αμπελουργία δεν αποτελεί αποκλειστικά επιστημονική πρόκληση, αλλά και κοινωνικό μετασχηματισμό. Οι ποικιλίες που είναι ανθεκτικές σε ασθένειες (Disease-Resistant Varieties [DRV]) επιτρέπουν μείωση της χρήσης μυκητοκτόνων έως 80% σε σύγκριση με παραδοσιακές ποικιλίες· ωστόσο η υιοθέτησή τους παραμένει άνιση μεταξύ ευρωπαϊκών περιοχών. Σήμερα αντιπροσωπεύουν λιγότερο από το 1% των αμπελουργικών εκτάσεων στην ΕΕ. Για το λόγο αυτό απαιτούνται συμμετοχικές προσεγγίσεις που εμπλέκουν παραγωγούς, βελτιωτές, συμβούλους και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής από τα πρώιμα στάδια καινοτομίας.
Η αμπελουργία αποτελεί συγχρόνως σύμβολο και πεδίο δοκιμής για βιώσιμη καινοτομία σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα. Η οικοδόμηση ανθεκτικότητας απαιτεί ολοκληρωμένη στρατηγική, που ενώνει γενετική ποικιλομορφία, προηγμένη αναπαραγωγή, νέες γονιδιωματικές τεχνικές, μικροβίωμα, επιγενετική παραλακτικότητα και ολοκληρωμένη διαχείριση ασθενειών ανά ποικιλία.
Οι πρωτοβουλίες από τα έργα Shield4Grape και GrapeBreed4IPM σηματοδοτούν τη στροφή προς συμμετοχική και επιστημονικά τεκμηριωμένη καινοτομία. Η αμπελουργία, στο σταυροδρόμι παράδοσης, επιστήμης και πολιτισμού, είναι μοναδικά τοποθετημένη να αποδείξει ότι βιωσιμότητα και αριστεία δεν είναι αντικρουόμενα ιδεώδη, αλλά αλληλοενισχυόμενοι στόχοι.
Πηγή: Gambino G. et al. (2026). Transforming viticulture through genomic innovation and integrated pest management for sustainable grape production. npj Science of Plants. https://doi.org/10.1038/s44383-026-00038-4
