Γράφει ο κ. Ρήγας Ζαφειρίου, υπεύθυνος του προγράμματος για τα αειφόρα αγροδιατροφικά συστήματα, το οποίο εκπονείται από το μη κερδοσκοπικό φορέα «Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο» (Mediterranean Institute for Nature and Anthropos [MedINA])
Η επίπονη εργασία, η εντεινόμενη κλιματική κρίση που απειλεί τις καλλιέργειες και οδηγεί σε έντονα καιρικά φαινόμενα με τεράστιες καταστροφές, η πληθυσμιακή γήρανση στις αγροτικές περιοχές, αλλά κι οι μέτριες απολαβές, παρά τις ευρωπαϊκές οικονομικές ενισχύσεις, κάνουν τον πρωτογενή τομέα λιγότερο ελκυστικό. Η εγκατάλειψη όμως της γεωργίας οδηγεί στην κατάρρευση των τοπικών αγροδιατροφικών συστημάτων και δημιουργεί προβληματισμό για τη μελλοντική επισιτιστική ασφάλεια του πληθυσμού.
Μαζί με την εγκατάλειψη των τοπικών αγροδιατροφικών συστημάτων, οδηγούμαστε στην εξαφάνιση μοναδικών τοπικών προϊόντων, αυτόχθονων φυλών και καλλιεργητικών πρακτικών που αποτελούν γνώση αιώνων. Από την άλλη, υπάρχει η εντατικοποίηση της γεωργίας και οι μονοκαλλιέργειες, που αναπτύσσονται κατά κύριο λόγο στις πιο προσβάσιμες περιοχές, οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις οδηγούν στην υποβάθμιση των αγροτικών οικοσυστημάτων, στην εξάντληση του νερού, στην απώλεια της γονιμότητας του εδάφους και στον περιορισμό της ανθεκτικότητας τους απέναντι σε ασθένειες. Είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, η βιοποικιλότητα μειώνεται.
Αλλαγή μοντέλων ανάπτυξης
Η μετάβαση σε έναν αειφόρο και ανθεκτικό τρόπο αξιοποίησης της γης, θα αποτελέσει την πρόκληση του μέλλοντος. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού αλλά και των στόχων της «Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας», της «Ευρωπαϊκής Συμφωνίας για το Έδαφος» αλλά και της στρατηγικής «Από το αγρόκτημα στο πιάτο», απαιτείται όχι μόνο αλλαγή του τρόπου διαχείρισης των εκμεταλλεύσεων, αλλά και εφαρμογή καινοτομικών και πολυλειτουργικών τοπικών μοντέλων ανάπτυξης.
Αυτό προσπαθεί να επιτύχει το Ινστιτούτο “MedINA” μέσα από τα προγράμματα που αναπτύσσει. Αυτή την περίοδο υλοποιούνται περίπου 10 προγράμματα, τα περισσότερα από τα οποία στο νησί της Λήμνου, καθώς και σχετικές δράσεις στα Κύθηρα και στη Μεσσηνία, ενώ περιοχές που έχουν δείξει ενδιαφέρον είναι η Θεσσαλία και η Ήπειρος.
Στόχοι των αγροτικών προγραμμάτων του Ινστιτούτου είναι η αντιμετώπιση της εγκατάλειψης της γεωργίας, η δημιουργία ευκαιριών για νέους, η αποκατάσταση των αγροοικοσυστημάτων, καθώς και η δημιουργία αειφόρων αγροδιατροφικών συστημάτων μαζί με τις τοπικές κοινότητες.
Η ύπαιθρος είναι ένας χώρος παραγωγικός, δημιουργικός και πολυλειτουργικός, και για αυτό θα πρέπει να προσεγγίζεται με ολιστικό τρόπο. Ο αγροδιατροφικός πολιτισμός της Ελλάδας είναι το συγκριτικό μας πλεονέκτημα και θεωρούμε ότι αποτελεί πυξίδα αειφόρου ανάπτυξης αλλά και γόνιμο έδαφος για καινοτομία.
Τα προγράμματα της Λήμνου
Στη Λήμνο, αυτή την περίοδο, το MedINA προσπαθεί να παντρέψει τη ζωντανή παράδοση με την επιχειρηματικότητα, προωθώντας νέες αλυσίδες αξίας, την καθετοποίηση δραστηριοτήτων μικρής κλίμακας (όπως είναι οι οικοτεχνίες), τον γαστρονομικό τουρισμό στο χωράφι αλλά και αγροδιατροφικές διαδρομές που θα διασυνδέουν παραγωγούς, επιχειρήσεις και σημεία ενδιαφέροντος. Παράλληλα, το MedINA προβάλλει τον αγροδιατροφικό πλούτο του νησιού.
Αυτά τα έργα υλοποιούνται αφού πρώτα έχουμε πετύχει μαζί με συνεργαζόμενους φορείς:
- Εγγραφή στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς στοιχείων της λημνιακής αγροδιατροφικής παράδοσης όπως είναι η τέχνη παρασκευής του μελίπαστου – μελίχλωρου τυριού.
- Ένταξη στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών τοπικών προϊόντων όπως είναι το κριθάρι της Παναγιάς και το ασπρομύτικο φασόλι.
- Ένταξη της ντόπιας φυλής προβάτου «Ορεινό Λήμνου» στο νέο πρόγραμμα Διατήρησης Αυτόχθονων Φυλών.
Όλα αυτά αποτελούν ιδιαίτερα στοιχεία της Λήμνου και παράγοντες που συμβάλλουν στην αειφόρο ανάπτυξη του νησιού.
Πιστοποίηση
Το ινστιτούτο “MedINA” έχει δημιουργήσει την πιστοποίηση «Terra Vita – Αγροτική παράδοση και βιοποικιλότητα» μέσω της οποίας προσδίδεται αναγνώριση και προστιθέμενη αξία σε μοναδικά, τοπικά και αειφόρα προϊόντα. Με αυτό τον τρόπο οικοδομείται ένα οικοσύστημα συνεργειών για την πιστοποίηση με αρκετά στοιχεία καινοτομίας, όπως είναι η γεωβάση (μορφή αποθήκευσης χωρικών δεδομένων) που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το app για κινητά, η δυνατότητα ομαδικής πιστοποίησης κ.ά. Γνώμονας για όλα αυτά είναι η εύκολη και γρήγορη διαδικασία πιστοποίησης, με το χαμηλότερο δυνατό κόστος, προς όφελος των παραγωγών.
Αυτό που απαιτείται για να λάβει κάποιος την πιστοποίηση “Terra Vita” είναι να ακολουθεί τα κριτήρια του προτύπου της πιστοποίησης, δηλαδή μια σειρά καλών καλλιεργητικών πρακτικών, οι οποίες ούτως ή άλλως ωφελούν την παραγωγική διαδικασία του αγρότη και την ανθεκτικότητα της εκμετάλλευσής του.
Η πιστοποίηση γίνεται με 5 απλά βήματα: Ο παραγωγός δηλώνει συμμετοχή, χρησιμοποιεί το app και τη βάση δεδομένων, εφαρμόζει τις πρακτικές του προτύπου και αφού γίνει η επιθεώρηση από τους διαπιστευμένους φορείς πιστοποίησης, απονέμεται η πιστοποίηση και τοποθετείται το σήμα «Terra Vita» στο προϊόν. Τα βήματα αυτά και όλο το υλικό είναι διαθέσιμο στο https://terravita.gr/.
Η πιστοποίηση αυτή έχει δημιουργηθεί για να ενισχύσει τους παραγωγούς και να βοηθήσει στην αποκατάσταση των αγροοικοσυστήματων, ενώ το κόστος αφορά μόνο το φορέα πιστοποίησης. Το “MedINA”, ως μη κερδοσκοπική οργάνωση, αλλά και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, δεν έχουν οικονομικό όφελος από την πιστοποίηση.
Άσχετα με τον τόπο όπου δραστηριοποιείται ένας αγρότης, μπορεί να ενταχθεί εύκολα σε όποιο πρόγραμμα του “MedINA” επιθυμεί. Όπου και να βρίσκεται στην Ελλάδα, μπορεί να έρθει σε επαφή με το Ινστιτούτο, για να συζητήσει και να εξετάσει τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνδημιουργηθούν λύσεις για τις πρωτοφανείς προκλήσεις που βιώνουμε όλοι μας.
