Η συμβολή της μελισσοκομίας στο περιβάλλον και την κοινωνία

Άρθρο του κ. Πασχάλη Χαριζάνη, Ομότιμου καθηγητή του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Η 20ή Μαΐου κάθε έτους καθιερώθηκε ως «Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας» μετά από ψήφισμα του ΟΗΕ. Ήταν το λιγότερο που μπορούσαν να κάνουν τα κράτη-μέλη του Οργανισμού για να αφυπνίσουν τον κόσμο για τη σημασία του συγκεκριμένου εντόμου στο περιβάλλον και στην ευημερία του ανθρώπου.

Η μελισσοκομία είναι ένας πολύ σημαντικός και ιδιόμορφος κλάδος της γεωργίας, γιατί δεν απαιτεί ιδιόκτητη γη για την άσκησή της, ούτε την καλλιέργεια φυτών για να «ταΐσουμε τις μέλισσες». Η μέλισσα δεν σταβλίζεται, και η πρώτη ύλη (νέκταρ και γύρη) που καταναλώνει παρέχεται δωρεάν είτε από τα καλλιεργούμενα φυτά, είτε από την αυτοφυή βλάστηση. Το ξηροθερμικό κλίμα της Ελλάδος ευνοεί την ανάπτυξη πολλών αρωματικών φυτών, τα οποία με τη σειρά τους δίνουν αρωματικό μέλι μεγάλης αξίας. Σε αντίθεση με το γερασμένο αγροτικό πληθυσμό της χώρας, στη μελισσοκομία έχουν προσχωρήσει πολλοί νέοι άνθρωποι όλων των μορφωτικών επιπέδων.

Ο κλάδος της μελισσοκομίας είναι πολύ σημαντικός για την Ελλάδα. Κάθε οικογένεια μπορεί να ασκήσει τη μελισσοκομία παράλληλα με όποια άλλη ενασχόληση έχει και οπουδήποτε διαβιεί, είτε σε απομακρυσμένη ορεινή ή πεδινή περιοχή είτε ακόμη και σε πόλη.

Ανάλογα με την εμπειρία του μελισσοκόμου, το χώρο και το μεταφορικό μέσο που διαθέτει, μπορεί να αναπτυχθεί και να αυξήσει το εισόδημά του ξεκινώντας με μικρό κεφάλαιο και σταδιακά να το αυξήσει, ενώ παράλληλα έχει το ανάλογο εισόδημα. Τα προϊόντα που μπορούν να παραχθούν είναι αρκετά, όπως το μέλι, η γύρη, το κερί, ο βασιλικός πολτός, οι παραφυάδες και οι βασίλισσες. Το αν θα παράγει ένα προϊόν ή ταυτόχρονα και άλλα μαζί θα εξαρτηθεί από την εμπειρία του και την υποδομή που έχει. Επίσης μπορεί να τα συσκευάσει μόνος του, να τα διατηρήσει για μεγάλο διάστημα και να τα διαθέσει όποτε μπορεί και σε καλή τιμή.

Οι μελισσοκόμοι μεταφέρουν τα μελίσσια τους για την εκμετάλλευση των ανθοφοριών σε διάφορες καλλιέργειες ή στα δάση για την αξιοποίηση των μελιτοφοριών του πεύκου ή έλατου. Αυτό μπορεί να γίνει με λίγα ή πολλά μελίσσια (εικ. 1 και 2).

Αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών

Οι μέλισσες προσβάλλονται από εχθρούς και ασθένειες που συχνά προκαλούν μεγάλες απώλειες στα μελίσσια, έως και τον μηδενισμό της παραγωγής.

Από τις ασθένειες οι σημαντικότερες είναι:

– Η Νοσεμίαση

– Η Αμερικανική Σηψιγονία

– Η Ασκοσφαίρωση.

Από τους εχθρούς, οι σημαντικότεροι είναι το άκαρι βαρρόα κι επιπλέον:

• O κηρόσκορος και οι σφήκες, από τα έντομα.
• Ο μελισσοφάγος και τα χελιδόνια, από τα πουλιά.
• Τα ποντίκια και οι αρκούδες, από τα θηλαστικά.

Η αντιμετώπισή τους γίνεται με ποικίλους τρόπους, ανάλογα με τον εχθρό ή την ασθένεια. Προτιμώνται οι ειδικοί χειρισμοί και οι βιολογικοί τρόποι, γιατί εκτός από την αποτελεσματικότητά τους οδηγούν σε παραγωγή καθαρών προϊόντων με παράλληλη προστασία του περιβάλλοντος. Παρακάτω αναφέρονται τα δύο πιο σημαντικά προβλήματα της μελισσοκομίας.

Νοσεμίαση

Τα δύο είδη μικροσποριδίων «Nosema apis» και «Nosema ceranae» προσβάλλουν το στομάχι της ενήλικης μέλισσας και προκαλούν το θάνατό της. Η νοσεμίαση παρουσιάζεται εντονότερα στις αρχές άνοιξης, αλλά και όλες τις άλλες εποχές, και μεταδίδεται με την ανταλλαγή μολυσμένων κηρηθρών (γόνου, τροφής), με τη χρησιμοποίηση μολυσμένων εργαλείων, με την αγορά μολυσμένου μελισσοκομικού υλικού, με τη λεηλασία και με την παραπλάνηση των μελισσών. Με την μικροσκοπική εξέταση του περιεχόμενου της κοιλιάς παρατηρούμε εκατομμύρια σπόρια σε κάθε μέλισσα (εικ. 3).

Όταν η προσβολή είναι πολύ σοβαρή, τότε πρέπει να εφαρμοστούν διάφορα θεραπευτικά μέσα· κι επειδή απαγορεύεται πλέον το αντιβιοτικό Fumidil-B (Φουμαγγιλίνη), είμαστε αναγκασμένοι να προστρέξουμε σε εφαρμογή ουσιών που επιτρέπεται η εφαρμογή τους, όπως είναι η θυμόλη.

Προσθέτουμε 1 g θυμόλης (διαλυμένης σε 10 περίπου ml αλκοόλη) σε 15 λίτρα σιρόπι, και από το διάλυμα που προκύπτει τροφοδοτούμε 1 kg ανά μελίσσι των 10 πλαισίων 3 έως 4 φορές.

Τα προληπτικά μέτρα θεωρούνται απαραίτητα, και θα πρέπει οι μελισσοκόμοι να τα εφαρμόζουν με πολλή προσοχή. Τέτοια μέτρα είναι:

1. Η διατήρηση δυνατών μελισσιών.
2. Η απολύμανση του μελισσοκομικού υλικού (της κυψέλης, των εργαλείων).
3. Η αντικατάσταση των παλαιών μαύρων κηρηθρών.
4. Η χορήγηση τροφών γνωστής προέλευσης.
5. Η χρησιμοποίηση μελισσών ανθεκτικών στην ασθένεια.
6. Η αποφυγή παραπλάνησης και λεηλασίας.
7. Η μείωση της υγρασίας μέσα και γύρω από την κυψέλη κλπ.

Βαρροϊκή ακαρίαση

Η βαρροϊκή ακαρίαση είναι από τα μεγαλύτερα προβλήματα της ελληνικής και παγκόσμιας μελισσοκομίας. Το εκτοπαρασιτικό άκαρι Varroa destructor προσβάλλει το γόνο (προνύμφες και νύμφες) και τις ενήλικες μέλισσες (βασίλισσα, εργάτριες και κηφήνες). Τα θηλυκά ακάρεα είναι αρκετά μεγάλα και φαίνονται με γυμνό μάτι (εικ. 4 και 5).

Όταν ο παρασιτισμός είναι μεγάλος, παρατηρούνται παραμορφώσεις εργατριών ή κομμένα φτερά. Με τα στοματικά τους μόρια, τα ακάρεα τρυπούν και μυζούν την αιμολύμφη του γόνου και των ενήλικων μελισσών.

Παρουσιάζονται όλες τις εποχές του έτους και μεταδίδεται με την αγορά προσβεβλημένων μελισσιών, τη νομαδική μελισσοκομία, τη λεηλασία και την παραπλάνηση των μελισσών.

Η αντιμετώπιση πραγματοποιείται:

1. Με την εφαρμογή εγκεκριμένων φαρμάκων από τον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΟΦ). Τα περισσότερα από αυτά είναι χημικά σκευάσματα που δεν εγκρίνονται στη βιολογική μελισσοκομία. Όταν ακολουθούνται οι οδηγίες χρήσης τους, είναι αποτελεσματικά στην καταπολέμηση του ακάρεως.
2. Με την εφαρμογή αιθέριων ελαίων και οργανικών οξέων που είναι συμβατά με τη βιολογική μελισσοκομία. Ένα από τα αποτελεσματικά σκευάσματα θεωρείται το οξαλικό οξύ, και μία από τις συνταγές είναι η παρακάτω: Σε 2 kg σιρόπι 1:1 προσθέτουμε 60 g οξαλικού οξέος αφού προηγουμένως το έχουμε διαλύσει σε λίγο χλιαρό νερό. Από το σκεύασμα αυτό εφαρμόζουμε 50 ml σε κάθε μελίσσι των 10 πλαισίων.
3. Με ειδικούς χειρισμούς, όπως είναι η χρησιμοποίηση μελισσών ανθεκτικών στα ακάρεα, καθώς και η αποφυγή παραπλάνησης και λεηλασίας.

Η επικονίαση

Η μέλισσα είναι ένα κοινωνικό έντομο που μπορεί να υπάρξει μόνο ως μέλος της κοινωνίας του μελισσιού. Συμβάλλει στην επικονίαση των φυτών, παρέχοντας το ένα τρίτο της τροφής του ανθρώπου με τη μορφή φρούτων και λαχανικών, και δίνει χρώμα στη φύση με την ύπαρξη χιλιάδων ανθέων. Παράλληλα, εκτός από το μέλι, παράγει πλήθος προϊόντων, όπως γύρη, βασιλικός πολτός, πρόπολη, κερί και δηλητήριο.

Επιπλέον, η βιοποικιλότητα των φυτικών ειδών στηρίζεται στη συνέργεια των μελισσών. Μελέτες έχουν δείξει ότι το 80-90% της παραγωγής πολλών δένδρων και φυτών μεγάλης καλλιέργειας οφείλεται στη μέλισσα (εικ. 6, 7 και 8). Παρότι υπολογίζεται ότι υπάρχει οικονομικό όφελος 150 φορές μεγαλύτερο από την επικονίαση των φυτών συγκριτικά με τη συνολική αξία των άλλων μελισσοκομικών προϊόντων που παράγονται, δεν δίδεται η πρέπουσα προσοχή στη συμβολή της μέλισσας στην επικονίαση των ανθέων.

Για τους παραπάνω λόγους, για την αποφυγή δηλητηριάσεων σε καλλιέργειες, θα πρέπει να τηρούνται κάποιοι κανόνες συνεργασίας καλλιεργητών και μελισσοκόμων.

Οδηγίες για τον καλλιεργητή

Για την αντιμετώπιση εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων των καλλιεργειών πρέπει να εφαρμόζεται μια ολοκληρωμένη μέθοδος καταπολέμησης, με τον περιορισμό ή αν είναι δυνατόν τον πλήρη αποκλεισμό της χρήσης εντομοκτόνων και με την εφαρμογή μεθόδων φιλικών προς το περιβάλλον, όπως είναι οι βιολογικές και καλλιέργειες.

Συγκεκριμένα, ο καλλιεργητής θα πρέπει:

1. Αν χρειασθεί να χρησιμοποιήσει γεωργικά φάρμακα, να επιλέξει φάρμακα με τη λιγότερη τοξικότητα για τις μέλισσες και με μικρή υπολειμματική δράση.
2. Να μην κάνει περισσότερες επεμβάσεις από όσες είναι απαραίτητες.
3. Να αποφεύγει τους ψεκασμούς όταν τα φυτά είναι ανθισμένα και σε ώρες της ημέρας που υπάρχει έντονη δραστηριότητα των μελισσών.
4. Να ειδοποιεί έγκαιρα τους μελισσοκόμους για τις επεμβάσεις που πρόκειται να κάνει.

Οδηγίες για το μελισσοκόμο

Ο μελισσοκόμος θα πρέπει:

1. Να γράφει το όνομα, τη διεύθυνση και τον αριθμό του τηλεφώνου του σε εμφανές μέρος στο μελισσοκομείο, για να ειδοποιείται εύκολα για κάποιον επικείμενο ψεκασμό.
2. Να αποφεύγει τις περιοχές όπου γίνονται συχνοί ψεκασμοί των καλλιεργειών.
3. Να είναι έτοιμος να μεταφέρει τα μελίσσια σε άλλη περιοχή μόλις ειδοποιηθεί, έχοντας εναλλακτικές λύσεις για την εγκατάσταση του μελισσοκομείου του.
4. Να διατηρεί το μελισσοκομείο σε τέτοια θέση ώστε να υπάρχει πρόσβαση σε αυτοκίνητο με οποιεσδήποτε καιρικές συνθήκες.

Στις μέρες μας η μέλισσα κινδυνεύει, κι ως πιθανές αιτίες αναφέρονται η μείωση των ενδιαιτημάτων, τα γεωργικά φάρμακα, τα παράσιτα, τα παθογόνα και η κλιματική αλλαγή. Γι’ αυτό το λόγο καθίσταται αναγκαία η ενημέρωση του κόσμου για τις ωφέλειες της μέλισσας στη ζωή του ανθρώπου.

Πρέπει να υπάρχουν συνέργειες για την λήψη μέτρων πριν η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη, τόσο για το οικοσύστημα όσο και για τον άνθρωπο. Η μελισσοκομία είναι από τις ελάχιστες ανθρώπινες οικονομικές δραστηριότητες που είναι φιλική προς το περιβάλλον και συνεισφέρει στην ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων.

Το άρθρο του  κ. Πασχάλη Χαριζάνη φιλοξενήθηκε στο τεύχος Μαΐου – Ιουνίου του Agro.tec. Για συνδρομή, κάντε κλικ εδώ