Με βασικές παραμέτρους την παραλλακτικότητα και το συστηματικό έλεγχο, η γενετική αναβάθμιση των ζώων είναι βασικός παράγοντας για τη βελτίωση της κτηνοτροφίας, όσον αφορά τόσο την ποιότητα του παραγόμενου κρέατος όσο και την ανθεκτικότητα και τη μακροβιότητα των ζώων. Για τους κανόνες και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η γενετική αναβάθμιση ζωικού κεφαλαίου μας μίλησε ο κ. Γεώργιος Μπάνος, καθηγητής του Εργαστηρίου Ζωοτεχνίας στο Τμήμα Κτηνιατρικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Συνέντευξη στην Κατερίνα Λαδοπούλου
Agro.Tec: Τι είναι η γενετική αναβάθμιση ζωικού κεφαλαίου;
– Αφορά την αναπαραγωγή ζώων με υψηλό γενετικό δυναμικό, με επιθυμητές ιδιότητες που σχετίζονται με την παραγωγικότητα, την ποιότητα των προϊόντων, την ανθεκτικότητα στις ασθένειες, τη γονιμότητα, την ευζωία και τη μακροβιότητα, και γενικά με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που ενδιαφέρουν τον παραγωγό και τον καταναλωτή.
Η διαδικασία γενετικής αναβάθμισης συνεχίζεται από γενιά σε γενιά, και έτσι αναβαθμίζεται βαθμιαία το ζωικό κεφάλαιο, καθώς η κάθε γενιά των ζώων γίνεται καλύτερη από την προηγούμενη, ως προς τα παραπάνω χαρακτηριστικά.
Agro.Tec: Πώς γίνεται μια τέτοια διαδικασία. Για παράδειγμα, τι πρέπει να κάνει ένας κτηνοτρόφος, ένας πτηνοτρόφος ή ένας χοιροτρόφος για να βελτιώσει τις φυλές που μπορεί να έχει; Η γενετική βελτίωση γίνεται σε όλες τις φυλές ή επιλέγονται κάποιες;
– Όλες οι φυλές και όλοι οι πληθυσμοί των παραγωγικών ζώων επιδέχονται δυνητικά γενετική βελτίωση. Οι βασικές προϋποθέσεις είναι, πρώτον, να υφίσταται γενετική παραλλακτικότητα, έτσι ώστε να επιλέγονται από κάθε γενιά τα γενετικά καλύτερα ζώα και, δεύτερον, να υπάρχει συστηματικός έλεγχος και καταγραφή στοιχείων των επιδόσεων και αποδόσεων του κάθε ζώου ατομικά.
Η παραλλακτικότητα είναι σχεδόν πάντα εκεί, στη φύση. Το δεύτερο ζητούμενο αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση της γενετικής βελτίωσης. Απαιτεί οργάνωση, δέσμευση και συμμετοχή όλων των φορέων, με κύριους πρωταγωνιστές τους ίδιους τους παραγωγούς.
Πρέπει να υπάρχει σύστημα όπου το κάθε ζώο ατομικά ελέγχεται και καταγράφεται η απόδοσή του. Πάρτε για παράδειγμα μια αγελάδα γαλακτοπαραγωγής. Θα πρέπει να ελέγχεται και να καταγράφεται η ποσότητα του γάλακτος που παράγει, συστηματικά και σε βάθος χρόνου.
Επίσης, πρέπει να καταγράφονται και τα γενεαλογικά στοιχεία, δηλαδή τα μητρώα των ζώων, ποιες συζεύξεις γίνονται, ώστε να γνωρίζουμε ποιοι είναι οι γονείς, ποιοι είναι οι παππούδες και οι γιαγιάδες, και να πηγαίνουμε πίσω αρκετές γενιές σε αυτό το γενεαλογικό βιβλίο του κάθε ζώου.
Βέβαια, δεν αρκεί να καταγράφουμε π.χ. μόνο πόσα κιλά παράγει μια αγελάδα. Θα πρέπει να καταγράψουμε επίσης: τη γονιμότητά της, την αναπαραγωγική της ικανότητα, πόσες φορές θα αρρωστήσει, αν θα εμφανίσει χωλότητα ή μαστίτιδα, πόσο εύκολα θα συλλάβει, καθώς και χαρακτηριστικά ευζωίας. Όλα αυτά πρέπει να καταγράφονται, κι αυτό είναι η μεγάλη πρόκληση.
Όταν έχουμε όλα αυτά τα στοιχεία, μπορούμε να τα επεξεργαστούμε με κατάλληλους τρόπους, ώστε να εκτιμήσουμε για κάθε ζώο τη γενετική του αξία. Με αυτό τον τρόπο προσδιορίζουμε τα ζώα που έχουν το καλύτερο γενετικό δυναμικό, τα επιλέγουμε για αναπαραγωγή και από αυτά προκύπτει η επόμενη γενιά, που θα είναι –όπως είπαμε– καλύτερη από την προηγούμενη.
Ιδανικά, θα πρέπει να συμμετέχει ένας ικανός αριθμός παραγωγών που εκτρέφουν την ίδια φυλή ζώων και ένας φορέας συντονισμού όλων αυτών των δράσεων που θα συγκεντρώνει τα στοιχεία και θα τα επεξεργάζεται, έτσι ώστε να προσδιορίζονται σε επίπεδο φυλής τα καλύτερα γενετικά ζώα. Με τον τρόπο αυτό θα αναβαθμιστεί το δυναμικό της φυλής. Η γενετική βελτίωση είναι, λοιπόν, μια μακροχρόνια υπόθεση.
Agro.Tec: Υπάρχουν αρνητικά από τη διαδικασία της γενετικής βελτίωσης;
– Κάτι που θα πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι τα αποτελέσματα της γενετικής βελτίωσης θα εμφανιστούν από την επόμενη γενεά, οπότε θα πρέπει να υπάρχει ο παράγοντας της υπομονής.
Επίσης, ο στόχος της βελτίωσης πρέπει να είναι περιεκτικός. Πριν από 20-30 χρόνια, ο στόχος ήταν η αύξηση της παραγωγικότητας των ζώων. Εστιάζοντας όμως αποκλειστικά σε αυτό το χαρακτηριστικό και ξεχνώντας τα άλλα, είδαμε ότι υπήρχαν κάποιες αρνητικές επιδράσεις, π.χ. στην ανθεκτικότητα των ζώων στις ασθένειες.
Υπάρχει συχνά ένας γενετικός ανταγωνισμός ανάμεσα στην παραγωγικότητα και την ανθεκτικότητα, και τα ζώα που δίνουν όλη τους την ενέργεια για να παράγουν περισσότερο γάλα, αβγά ή κρέας, υπάρχει πιθανότητα να είναι πιο επιρρεπή στις ασθένειες.
Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, όμως, έχει γίνει μια μεγάλη στροφή διεθνώς. Ο στόχος σήμερα δεν είναι μόνο να αυξήσουμε την παραγωγικότητα των ζώων, αλλά και την ανθεκτικότητά τους στις ασθένειες, τη γονιμότητά τους και γενικότερα την αποδοτικότητά τους.
Για την επίτευξη αυτού του στόχου έχουν αναπτυχθεί συγκεκριμένοι δείκτες επιλογής, για τον καλύτερο συνδυασμό όλων των προς βελτίωση χαρακτηριστικών.
Agro.Tec: Από ποιους γίνεται η καταγραφή;
– Τα προγράμματα στην Ελλάδα οργανώνονται παραδοσιακά γύρω από τα Κέντρα Γενετικής Βελτίωσης του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, αλλά έχουν δημιουργηθεί και φορείς βελτίωσης συγκεκριμένων φυλών, όπως είναι ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Προβατοτρόφων της Φυλής Χίου «Μακεδονία», ο Αγροτικός Κτηνοτροφικός Συνεταιρισμός Δυτικής Ελλάδας για το πρόβατο της φυλής Φριζάρτα, η Ένωση της Φυλής Αγελάδων Χολστάιν Ελλάδας κ.ά.
Αυτοί οι φορείς εποπτεύουν τον έλεγχο των αποδόσεων και το πρόγραμμα επιλογής. Για παράδειγμα, ελεγκτές επισκέπτονται τις μονάδες τακτικά κι ελέγχουν και καταγράφουν την ποσότητα του γάλακτος που παράγει το κάθε ζώο. Από τα δείγματα αυτά μπορούν να προκύψουν κι άλλα στοιχεία, όπως η λιποπεριεκτικότητα του γάλακτος, η περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες, στοιχεία της σύστασης του γάλακτος που επηρεάζουν την τυροκομική του ιδιότητα κλπ., αλλά και στοιχεία όπως τα σωματικά κύτταρα που μας ενημερώνουν για την υγεία του μαστού του κάθε ζώου.
Βέβαια πρέπει και ο ίδιος ο παραγωγός να κρατάει επιπλέον στοιχεία, δηλαδή πότε αρχίζει ένα ζώο να παράγει, πότε απομακρύνεται από την εκτροφή, ο λόγος για τον οποίο απομακρύνεται, αν έχει αρρωστήσει το ζώο και πότε κλπ.
Agro.Tec: Η τεχνολογία βοηθά σ’ αυτές τις καταγραφές;
– Εκτός από τον έλεγχο των αποδόσεων που προαναφέρθηκε, υπάρχει και η αυτόματη καταγραφή στοιχείων γαλακτοπαραγωγής στο αρμεκτήριο, όπου κάθε φορά που θα αρμεχτεί ένα ζώο, καταγράφονται πολλά από αυτά τα στοιχεία. Οπότε έχουμε έναν συγκερασμό στοιχείων που θα προκύψουν από διαφορετικές βάσεις δεδομένων, τα οποία θα πρέπει να συνδυαστούν και να χρησιμοποιηθούν στο πρόγραμμα γενετικής βελτίωσης.
Το κόστος της επένδυσης ποικίλλει, ανάλογα με τη γενιά της τεχνολογίας. Για παράδειγμα, διατίθενται από απλές μηχανές αρμέγματος μέχρι ρομποτικά συστήματα, όπου δεν παρεμβαίνει ουσιαστικά ο άνθρωπος και όλα γίνονται αυτόματα. Σαφώς υπάρχει κι ένα αντίστοιχο κόστος. Αλλά σε κάθε περίπτωση, θεωρώ ότι αυτό το κόστος είναι μία επένδυση.
Ατομικά στοιχεία των ζώων που συλλέγονται και υποβάλλονται σε συστηματική επεξεργασία βοηθούν –πέραν της γενετικής βελτίωσης– και στη διαχείριση της εκτροφής, καθώς μπορούν να παρέχουν πληροφορίες για επικείμενα προβλήματα, για παράδειγμα αν ένα ζώο πρόκειται σύντομα να νοσήσει.
Agro.Tec:Ποιο είναι το ποσοστό εφαρμογής της γενετικής αναβάθμισης στη χώρα;
– Ανάλογα με το ζωικό είδος, έχουμε διαφοροποίηση. Γενικά, το ποσοστό είναι μικρό στην Ελλάδα. Για μια χώρα με μεγάλο αριθμό εκτρεφόμενων ζώων όπως είναι τα πρόβατα και τα γίδια, το ποσοστό είναι σχετικά χαμηλό σε σχέση με άλλες χώρες, όπου τα ποσοστά αυτά έχουν αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες.
Είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι έχουν δημιουργηθεί οι προαναφερθέντες φορείς, που μπορούν να εμπνεύσουν τους παραγωγούς και να στηρίξουν τα προγράμματα γενετικής βελτίωσης. Αλλά σίγουρα θέλουμε μεγαλύτερο ποσοστό συμμετοχής στα προγράμματα.
Agro.Tec: Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζει σήμερα ο κλάδος της κτηνοτροφίας;
– Υπάρχουν στις μέρες μας πολλές προκλήσεις για την κτηνοτροφία, οι οποίες όμως δημιουργούν και νέες ευκαιρίες. Καθώς οι απαιτήσεις των καταναλωτών εξελίσσονται, η νομοθεσία επεκτείνεται και το περιβάλλον αλλάζει, στο επίκεντρο των εξελίξεων, των προκλήσεων και των προοπτικών βρίσκονται η διατροφική αξία των προϊόντων, η ευζωία και η ευημερία των ζώων, η περιβαλλοντική επιβάρυνση, η κλιματική αλλαγή, αλλά και η ορθολογιστική αξιοποίηση των φυσικών πόρων. Παράλληλα εξελίσσονται και οι επιστήμες, συμπεριλαμβανομένης της γενετικής. Πιστεύω ότι οι επιστημονικές πρόοδοι μπορούν να συνδράμουν αποφασιστικά στην εναρμόνιση της κτηνοτροφίας με τις καινούργιες συνθήκες και στον εκσυγχρονισμό της.
Η συνέντευξη του κ. Μπάνου φιλοξενήθηκε στο τεύχος Νοεμβρίου Δεκεμβρίου του περιοδικού Agro.Tec. Γίνετε συνδρομητής/τρια κάνοντας κλικ ΕΔΩ.
