Πατατόσπορος: Προδιαγραφές και ενδεικνυόμενοι χειρισμοί πριν τη φύτευση
Άρθρο του κ. Γιάννη Χ. Καραπάνου, αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και υπευθύνου στο Εργαστήριο Κηπευτικών Καλλιεργειών
Η πατάτα (Solanum tuberosum L.) αποτελεί ένα από τα κυριότερα καλλιεργούμενα φυτά για τη διατροφή του ανθρώπου, και η διατροφική, διαιτητική και οικονομική αξία της είναι πολύ μεγάλη. Εκτός από την ανθρώπινη διατροφή, οι κόνδυλοί της χρησιμοποιούνται στην κτηνοτροφία, καθώς για την παραγωγή οινοπνεύματος, αλκοολούχων ποτών, αμύλου, βιοκαυσίμων κ.ά. Στη χώρα μας η πατάτα αποτελεί το κυριότερο κηπευτικό είδος, τόσο ως προς την καλλιεργούμενη έκταση, όσο και ως προς τη συνολική παραγωγή.
Ποιότητα και ποσότητα
Βασική προϋπόθεση για μια ποσοτική και ποιοτική παραγωγή αποτελεί η χρήση κατάλληλου πολλαπλασιαστικού υλικού, καθώς και η εφαρμογή των ενδεικνυόμενων τεχνικών για το χειρισμό του πριν και κατά τη φύτευση. Στη χώρα μας η πατάτα πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά με τη χρήση αγενούς πολλαπλασιαστικού υλικού, δηλαδή κονδύλων από προγενέστερες καλλιέργειες πατάτας, του ονομαζόμενου «πατατόσπορου».
Πολλοί παραγωγοί συνηθίζουν να χρησιμοποιούν ως πατατόσπορο μικρούς κονδύλους από προγενέστερες καλλιέργειες, είτε δικές τους είτε άλλων παραγωγών. Ο πατατόσπορος αυτός δεν είναι πιστοποιημένος και –όπως σε κάθε περίπτωση μη πιστοποιημένου πολλαπλασιαστικού υλικού– ενδέχεται να φέρει παθογόνα στοιχεία (ασθένειες, εχθρούς). Συνήθως φέρει ιώσεις που έχουν μεταφερθεί στη μητρική φυτεία κυρίως μέσω αφιδών, οι οποίες εμφανίζονται στη νέα καλλιέργεια με τη φύτευση προσβεβλημένων κονδύλων.
Η αποφυγή της χρήσης άνοσου πατατόσπορου μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές απώλειες, ακόμη και σε ολοσχερή καταστροφή της καλλιέργειας. Για το λόγο αυτό, η χρήση πιστοποιημένου – άνοσου πατατόσπορου, παρά το κόστος που επιβαρύνει σημαντικά τον παραγωγό, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επιτυχία της καλλιέργειας.
Κατηγορίες
Υπάρχουν τρεις κατηγορίες πατατόσπορου, ανάλογα και με το βαθμό ανοχής στις ασθένειες και ιδιαίτερα στις ιώσεις:
- Elite: Προέρχεται κυρίως από μεριστωματικό πολλαπλασιασμό, είναι άνοσος σε πολύ μεγάλο βαθμό, παρουσιάζει μεγάλη ομοιομορφία ως προς το μέγεθος των κονδύλων, δεν επιδέχεται τεμαχισμό κατά τη φύτευσή του και συνοδεύεται από λευκό ταμπελάκι σήμανσης (βλ. εικ. 2).
- Βασικός: Παράγεται στο χωράφι με αυστηρές προδιαγραφές, είναι άνοσος σε μεγάλο βαθμό και συνοδεύεται κι αυτός από λευκό ταμπελάκι σήμανσης.
- Πιστοποιημένος: Παράγεται στο χωράφι από τη φύτευση βασικού πατατόσπορου, έχει μεγαλύτερο βαθμό ανοχής σε ασθένειες σε σχέση με τις άλλες δύο κατηγορίες και συνοδεύεται από μπλε ταμπελάκι σήμανσης.
Για την αποφυγή προσβολής από ασθένειες και εχθρούς, ο πιστοποιημένος πατατόσπορος παράγεται σε απομονωμένες ορεινές – ημιορεινές περιοχές («πατατοσπορεία») και σε κατάλληλες περιόδους, ώστε να περιοριστούν οι πληθυσμοί των παθογόνων (ιδιαίτερα οι προσβολές από αφίδες που μεταφέρουν ιώσεις).
Πατατόσποροι Νάξου
Στη χώρα μας, το μοναδικό πια κέντρο παραγωγής πιστοποιημένου πατατόσπορου βρίσκεται στη Νάξο, το οποίο όμως καλύπτει ένα μικρό μέρος των εγχώριων αναγκών. Κατά συνέπεια, τόσο ο βασικός πατατόσπορος που χρησιμοποιείται στη Νάξο για την παραγωγή πιστοποιημένου, όσο και ο κύριος όγκος πιστοποιημένου πατατόσπορου που απαιτείται για την καλλιέργεια της πατάτας στη χώρα μας, εισάγονται από το εξωτερικό (από Γερμανία, Ολλανδία, Καναδά, Δανία κτλ.).
Στο πατατοσπορείο της Νάξου φυτεύεται εισαγόμενος βασικός πατατόσπορος την περίοδο Φεβρουαρίου – Μαρτίου και παράγεται υπό έλεγχο πιστοποιημένος πατατόσπορος κατά τον Ιούνιο – Ιούλιο, για να διατεθεί στους παραγωγούς για την φθινοπωρινή καλλιέργεια (φύτευση Αύγουστο – Σεπτέμβριο).
Λόγω της μικρής χρονικής περιόδου μεταξύ συγκομιδής και φύτευσης, ο πιστοποιημένος πατατόσπορος της Νάξου ενδέχεται να παρουσιάζει λήθαργο· επομένως απαιτούνται κατάλληλοι χειρισμοί πριν τη διάθεσή του στους παραγωγούς, για να αρθεί ο λήθαργος και να πραγματοποιηθεί προβλάστηση.
Παλιότερα, για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούνταν ουσίες ιδιαίτερα τοξικές (π.χ. ριντίτης), αλλά σήμερα εφαρμόζεται μια ασφαλής για τους χειριστές και το περιβάλλον μέθοδος, με τη συνδυασμένη χρήση αιθυλενίου σε θαλάμους προβλάστησης και γιββερελλίνης στην αλυσίδα διαλογής και συσκευασίας.
Απόδοση καλλιεργειών
Η ποσότητα του πατατόσπορου που απαιτείται για ένα στρέμμα κυμαίνεται μεταξύ 150 – 300 κιλών, ανάλογα με το μέγεθος του σπόρου (κονδύλου), ενώ συνήθως χρησιμοποιούνται 200 – 250 κιλά ανά στρέμμα.
Το ενδεικνυόμενο μέγεθος του σπόρου κυμαίνεται μεταξύ 40-90 γραμμαρίων. Κόνδυλοι μικρότεροι των 30 γραμμαρίων δεν προτιμώνται, γιατί οδηγούν σε χαμηλή παραγωγή, ενώ οι κόνδυλοι με βάρος μεγαλύτερο των 60 γραμμαρίων συνήθως τεμαχίζονται σε 2-4 τμήματα ανάλογα με το μέγεθος.
Ο τεμαχισμός του πατατόσπορου απαιτεί συγκεκριμένους χειρισμούς, αλλιώς τα κομμένα τεμάχια κινδυνεύουν να σαπίσουν μετά τη φύτευσή τους. Η αρχική τομή πρέπει να γίνεται κατά το μήκος του άξονα μεταξύ κορυφαίου οφθαλμού και ουλής πρόσφυσης του κονδύλου στον στόλωνα, ενώ οι υπόλοιπες τομές ακολουθούν την αρχή της ισοκατανομής των οφθαλμών σε κάθε τεμάχιο.
Μετά την κοπή και πριν φυτευτεί, ο πατατόσπορος θα πρέπει να τοποθετηθεί σε στρώσεις και όχι σε σωρούς, σε καθαρή αποθήκη για 7-10 ημέρες, ώστε να επουλωθούν οι τομές, σε θερμοκρασία 18-21οC, σχετική υγρασία 85-90% και καλό αερισμό, για επαρκή παροχή οξυγόνου που βοηθά την επούλωση. Παράλληλα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν μυκητοκτόνα για την αποφυγή σαπισμάτων κατά την επούλωση και τη φύτευση.
Ηλικία των κονδύλων
Ένας πολύ σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με την επιτυχή εγκατάσταση της καλλιέργειας, με την αποφυγή απωλειών κατά το φύτρωμα του πατατόσπορου στο έδαφος και με την ποσότητα και ποιότητα της παραγωγής, είναι το στάδιο της φυσιολογικής ηλικίας των κονδύλων κατά τη φύτευσή τους· δηλαδή το στάδιο στο οποίο βρίσκεται ο κόνδυλος ως προς την ενεργοποίηση των οφθαλμών του και την παραγωγή φύτρων.
Ο κόνδυλος της πατάτας, μετά τη συγκομιδή του και για διάστημα περίπου 1-3 μηνών, εάν δεν συντηρηθεί σε χαμηλές θερμοκρασίες, βρίσκεται στο στάδιο του λήθαργου, κατά το οποίο δεν παρατηρείται βλάστηση των οφθαλμών, ανεξάρτητα από το περιβάλλον στο οποίο θα εκτεθεί. Αυτό το στάδιο είναι εντελώς ακατάλληλο για φύτευση, γιατί οι κόνδυλοι θα αργήσουν να βλαστήσουν, με κίνδυνο να σαπίσουν, και η βλάστηση θα είναι ακανόνιστη και σποραδική.
Υπάρχουν περιπτώσεις αγοράς από τους παραγωγούς πιστοποιημένου πατατόσπορου στον οποίο δεν παρατηρείται βλάστηση των οφθαλμών και παραγωγή φύτρων. Οι κόνδυλοι αυτοί δεν βρίσκονται σε λήθαργο· απλά απαιτούν παραμονή λίγων ημερών σε θερμοκρασίες 18-25οC, ώστε να προωθηθεί η ανάπτυξη των φύτρων.
Μετά την άρση του λήθαργου ακολουθεί το φύτρωμα του ακραίου οφθαλμού (εικ. 3), το οποίο οδηγεί σε παραγωγή λίγων δυνατών φύτρων και κεντρικών βλαστών ανά φυτό. Το στάδιο αυτό επίσης είναι ακατάλληλο για φύτευση, γιατί οι λίγοι βλαστοί που θα παραχθούν θα δώσουν φτωχή βλάστηση σε σχέση με τη δυναμικότητα του σπόρου, με παραγωγή λίγων και μεγάλου μεγέθους κονδύλων, περιορίζοντας την τελική απόδοση.
Το τρίτο στάδιο χαρακτηρίζεται από το φύτρωμα και πλευρικών οφθαλμών, οδηγώντας στην παραγωγή πολλαπλών ισχυρών φύτρων και τελικά βλαστών, που με τη σειρά τους θα δώσουν ισχυρή ανάπτυξη του υπέργειου μέρους και αυξημένη παραγωγή κονδύλων. Το στάδιο αυτό είναι το πλέον κατάλληλο για τη φύτευση του πατατόσπορου, και οι τεχνικές προβλάστησης που ακολουθούνται στοχεύουν στην ενεργοποίηση και των πλευρικών οφθαλμών των κονδύλων (εικ. 4).
Εάν ο κόνδυλος περάσει το τρίτο στάδιο, τα φύτρα μεγαλώνουν και διακλαδίζονται, και οι κόνδυλοι χάνουν σταδιακά την ευρωστία τους. Στο στάδιο αυτό μπορεί να γίνει φύτευση αφού κοπούν τα αδύναμα διακλαδισμένα φύτρα.
Τέλος, στο στάδιο της «μικρής πατάτας» εμφανίζονται μικροί κόνδυλοι πάνω στους κονδύλους με τα εξασθενημένα φύτρα, καθιστώντας τους κονδύλους εντελώς ακατάλληλους για φύτευση.
To άρθρο του κ. Καραπάνου φιλοξενείται στο τεύχος Μαρτίου Απριλίου του περιοδικού Agro.tec
