Το φθινόπωρο είναι η πιο κρίσιμη εποχή για τα σιτηρά στην Ελλάδα. Από τον Σεπτέμβριο έως και τον Νοέμβριο, οι σιτοπαραγωγοί βγαίνουν στα χωράφια με τρακτέρ, άροτρα, σβάρνες και σπαρτικές μηχανές, για να στήσουν τις βάσεις μιας παραγωγής που θα κρίνει το εισόδημά τους την επόμενη χρονιά.
Το όργωμα
Η πρώτη σημαντική εργασία είναι το όργωμα, για το οποίο χρησιμοποιούνται αναρτώμενα ή ημιαναρτώμενα άροτρα, συνήθως τριών έως πέντε υνιών, ανάλογα με τη δύναμη του τρακτέρ και τη φύση του εδάφους. Στα αργιλώδη χωράφια, όπου το έδαφος είναι βαρύ, προτιμώνται τρακτέρ 100 – 150 ίππων, ώστε να μπορούν να οργώνουν με σταθερή ταχύτητα, ενώ στα πιο ελαφριά εδάφη αρκούν και τρακτέρ μεσαίας κατηγορίας, 70 – 90 ίππων, με άροτρα μικρότερου μεγέθους.
Με το όργωμα αναστρέφεται το έδαφος σε βάθος 20 – 30 εκατοστών, ενσωματώνοντας τα υπολείμματα της προηγούμενης καλλιέργειας και βελτιώνοντας την κυκλοφορία του αέρα και του νερού.
Σβάρνα για το φινίρισμα
Μετά το όργωμα έρχεται η ώρα της σβάρνας, για την οποία χρησιμοποιούνται δισκοσβάρνες με δίσκους διαμέτρου 20 – 24 ιντσών, που σπάζουν τους σβόλους και αφήνουν μια επιφάνεια ομοιόμορφη (σποροκλίνη), όπου ο σπόρος θα βρει κατάλληλη υγρασία και βάθος για να φυτρώσει.
Η σβάρνα δεν χρειάζεται την ίδια δύναμη με το όργωμα. Ένα μηχάνημα 70 – 100 ίππων είναι αρκετό για τα περισσότερα χωράφια, με την ταχύτητα να κυμαίνεται γύρω στα 6 – 8 χλμ. ανά ώρα. Στα πιο αφράτα εδάφη οι σβάρνες δουλεύουν πιο γρήγορα, προχωρώντας με 8 – 10 χλμ. την ώρα, ενώ σε πιο βαριά χωράφια με μεγάλους σβώλους οι ταχύτητες πέφτουν στα 5 – 6 χλμ. ανά ώρα. αφήνοντας.
Η λίπανση
Κατά τη βασική λίπανση, που γίνεται πριν ή μαζί με τη σπορά, οι περισσότεροι παραγωγοί εφαρμόζουν φωσφορικά και καλιούχα λιπάσματα, ενώ προσθέτουν και μικρές ποσότητες αζώτου. Εδώ τον πρώτο λόγο έχουν οι λιπασματοδιανομείς, μηχανήματα συνήθως φυγοκεντρικού τύπου, με δίσκους διασποράς που προσαρμόζονται στο τρακτέρ και διασπείρουν το λίπασμα σε πλάτος 12 – 24 μέτρων.
Η ρύθμιση της δόσης είναι κρίσιμη. Στα σύγχρονα μηχανήματα οι αγρότες έχουν δυνατότητα ακόμη και για χαρτογραφημένες εφαρμογές με GPS, παρέχοντας λίπασμα ανάλογα με τις ανάγκες που έχει κάθε ένα σημείο του χωραφιού. Στα περισσότερα, όμως, ελληνικά αγροκτήματα η λίπανση εξακολουθεί να γίνεται με πρακτικές ρυθμίσεις που απαιτούν εμπειρία και ακρίβεια.
Η σπορά
Το αποκορύφωμα των εργασιών του φθινοπώρου είναι η σπορά των σιτηρών: του κριθαριού, της βρόμης, της σίκαλης και του σιταριού.
Τα τρακτερ που χρησιμοποιούνται για τη σπορά είναι συνήθως μεσαίας κατηγορίας, 80 – 110 ίππων, ικανά να τραβήξουν σπαρτικές μηχανές πλάτους 3 – 4 μέτρων με 20 – 30 σειρές από διπλούς δίσκους ή «ανοιχτήρες». Οι πιο μεγάλες εκμεταλλεύσεις έχουν σπαρτικές 6 μέτρων και τρακτέρ άνω των 150 ίππων, αλλά αυτό αφορά κυρίως τη βόρεια Ελλάδα ή περιοχές με μεγάλες εκτάσεις.
Η ημερομηνία σποράς είναι καθοριστική. Στη Θεσσαλία, για παράδειγμα, η σπορά ξεκινά συνήθως από τα μέσα Οκτωβρίου και συνεχίζεται έως τα τέλη Νοεμβρίου. Στη Μακεδονία όμως η σπορά γίνεται λίγο αργότερα, ώστε να αποφευχθούν οι πρώτες παγωνιές του χειμώνα. Αν η σπορά γίνει νωρίς, τα νεαρά φυτά μπορεί να καταστραφούν, ενώ αν καθυστερήσει υπερβολικά, δεν θα προλάβουν να αναπτυχθούν επαρκώς.
Η σπορά γίνεται άλλοτε με μηχανικές και άλλοτε με πνευματικές σπαρτικές μηχανές, που ανοίγουν αυλάκια 3 – 5 εκατοστών, τοποθετούν τον σπόρο και στη συνέχεια τον σκεπάζουν.
Οι διαφορές ανάμεσα στις μηχανικές και στις πνευματικές σπαρτικές μηχανές σχετίζονται με τον τρόπο που οι μηχανές μετρούν και τοποθετούν το σπόρο στο χωράφι.
Μηχανικές σπαρτικές μηχανές
Αρχή λειτουργίας: Ο σπόρος πέφτει με τη βαρύτητα ή σπρώχνεται από μηχανικά στοιχεία (π.χ. κυλινδρικά ροδάκια, γρανάζια, αυλακωτούς κυλίνδρους).
Κατανομή σπόρου: Γίνεται μέσω αυλακιών που σχηματίζουν οι ανοιχτήρες, και ο σπόρος αφήνεται με συνεχή ροή.
Βάθος σποράς: Ρυθμίζεται αλλά δεν είναι πάντα απολύτως ομοιόμορφο, ειδικά σε ανώμαλα εδάφη.
Ακρίβεια: Καλή για σιτηρά (σιτάρι, κριθάρι, βρόμη), γιατί απαιτούν απλή γραμμική σπορά και όχι απόλυτη ακρίβεια ανά σπόρο.
Ταχύτητα εργασίας: 5 – 8 km/h.
Κόστος: Χαμηλότερο κόστος αγοράς και συντήρησης.
Πλεονεκτήματα: Απλές, αξιόπιστες, ανθεκτικές και ιδανικές για μικρομεσαίες εκμεταλλεύσεις.
Μειονεκτήματα: Λιγότερη ακρίβεια στην κατανομή και δυσκολία σε ανώμαλα εδάφη ή σε ακριβείς σπορές (π.χ. καλαμπόκι, τεύτλα).
Πνευματικές σπαρτικές μηχανές
Αρχή λειτουργίας: Χρησιμοποιούν ρεύμα αέρα (πίεσης ή υποπίεσης) για να μεταφέρουν και να “κρατούν” το σπόρο σε θέσεις μέχρι να τον αφήσουν με ακρίβεια στο αυλάκι.
Κατανομή σπόρου: Γίνεται μεμονωμένα ή σε πολύ ελεγχόμενες ποσότητες, με εξαιρετική ακρίβεια.
Βάθος σποράς: Πολύ ομοιόμορφο, με δυνατότητα ακριβούς ρύθμισης.
Ακρίβεια: Ιδανική για σιτηρά σε μεγάλες εκμεταλλεύσεις και για σπορές όπου μετράει η θέση κάθε σπόρου (π.χ. για καλαμπόκι, βαμβάκι, τεύτλα, ηλίανθο) και .
Ταχύτητα εργασίας: 6 – 10 km/h, με υψηλή σταθερότητα στην κατανομή.
Κόστος: Υψηλότερο κόστος αγοράς και συντήρησης, καθώς απαιτούνται πολύπλοκα εξαρτήματα (ανεμιστήρες, σωλήνες, αισθητήρες).
Πλεονεκτήματα: Απόλυτη ακρίβεια στη δόση και στο βάθος, με δυνατότητα ηλεκτρονικού ελέγχου (GPS, ISOBUS, μεταβλητές δόσεις).
Μειονεκτήματα: Απαιτούνται ισχυρότερα τρακτέρ για να κινήσουν τον ανεμιστήρα και τα συστήματα αέρα, ενώ προκύπτουν συχνότερες βλάβες.
Η μάχη με τα ζιζάνια
Μετά τη σπορά, η καλλιέργεια εστιάζει στα ζιζάνια. Σύμφωνα με τον «οδηγό ορθής χρήσης γεωργικών φαρμάκων» του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, τα προφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα εφαρμόζονται με ψεκαστικά μηχανήματα –είτε ρυμουλκούμενα είτε αναρτώμενα– με μπούμα πλάτους 12 – 18 μέτρων.
Τα πιο σύγχρονα μηχανήματα διαθέτουν συστήματα ρύθμισης πίεσης και ηλεκτρονικό έλεγχο παροχής. Σε πολλές περιοχές, οι αγρότες περιμένουν να βγουν τα πρώτα ζιζάνια και στη συνέχεια επεμβαίνουν με μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα.
Τα τρακτέρ που χρησιμοποιούνται για τους ψεκασμούς είναι συνήθως μικρότερης ιπποδύναμης, 60 – 80 ίππων, ευέλικτα και οικονομικά στη χρήση. Με ταχύτητα 5 – 7 χλμ. ανά ώρα εξασφαλίζεται καλή κάλυψη χωρίς υπερβολικές απώλειες.
Άρδευση
Αν κατά το φθινόπωρο υπάρχει ανομβρία, για να φυτρώσουν σωστά οι καλλιέργειες χρειάζονται ένα αρχικό πότισμα. Αν και τα σιτηρά είναι παραδοσιακά ξηρικές καλλιέργειες, η υγρασία είναι καθοριστική για την καλή εγκατάσταση του φυτού.
Για την άρδευση των σιτηρών χρησιμοποιούνται διάφορα συστήματα, τα οποία είναι κυρίως τριών ειδών και είναι τα εξής:
- Καταιονιστικά συστήματα (sprinklers), τα οποία:
– Είναι τα πιο κλασικά συστήματα.
– Διαθέτουν μπεκ ή εκτοξευτήρες που ψεκάζουν το νερό σε μορφή βροχής
– Μπορεί να είναι είτε φορητά (σωλήνες με μπεκ που μεταφέρονται) είτε μόνιμα εγκατεστημένα.
– Πλεονεκτούν στο ότι επιτυγχάνουν ομοιόμορφη διαβροχή.
– Μειονεκτούν στο ότι έχουν μεγάλη κατανάλωση ενέργειας και απώλειες λόγω εξάτμισης και παρασυρση σταγονίδια).
- Κεντρικοί αρδευτικοί βραχίονες (pivot), οι οποίοι:
– Είναι μεταλλικοί βραχίονες με ρόδες, που περιστρέφονται γύρω από ένα κεντρικό σημείο άντλησης νερού.
– Σχηματίζουν κύκλο στο χωράφι.
– Συνήθως έχουν μήκος 200 – 800 μέτρα, με μπούμα γεμάτη μπεκ καταιονισμού.
– Χρησιμοποιούνται κυρίως σε μεγάλες πεδιάδες (όπως στη Θεσσαλία).
– Πλεονεκτούν στο ότι έχουν αυτόματη λειτουργία και καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις.
– Μειονεκτούν στο ότι έχουν κυκλική κάλυψη, αφήνοντας ακάλυπτες τις γωνίες.
- Γραμμικά συστήματα (ram-line / linear move), τα οποία:
– Είναι παρόμοια με τα προηγούμενα, αλλά αντί να περιστρέφονται, κινούνται ευθύγραμμα πάνω σε ράγες ή ρόδες κατά μήκος του χωραφιού. Στην ουσία είναι «ευθύγραμμα pivot».
– Πλεονεκτούν στο ότι καλύπτουν ορθογώνια χωράφια χωρίς να αφήνουν απότιστες τις γωνίες.
– Μειονεκτούν στο ότι έχουν πιο σύνθετη εγκατάσταση και υψηλό κόστος.
Η φθινοπωρινή περίοδος στα σιτηρά είναι μια ολόκληρη αλυσίδα εργασιών, όπου η τεχνογνωσία του αγρότη συναντά την ισχύ των μηχανημάτων. Από το άροτρο και τη σβάρνα, μέχρι τη σπαρτική και το ψεκαστικό, κάθε μηχάνημα είναι κρίσιμο και καθορίζει την πορεία της καλλιέργειας.
Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς πως η επιτυχία της συγκομιδής την άνοιξη ξεκινά από το φθινόπωρο, όταν το χωράφι παίρνει ξανά ζωή κάτω από τους τροχούς και τα σίδερα του τρακτέρ.
