Γράφουν οι γεωπόνοι κ. Βασίλης Ψηρούκης (επιστημονικός συνεργάτης και υποψήφιος διδάκτορας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και κ. Κατερίνα Κασιμάτη (επιστημονική συνεργάτιδα και μεταδιδάκτορας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και Γιώργος Φραγκόπουλος (υπεύθυνος προγραμμάτων μέριμνας και ηλεκτρονικών επικοινωνιών στον ΕΣΥΦ)
Τα Συστήματα μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών (ΣμηΕΑ, κοινώς drone) έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν σημαντικά στις συντονισμένες προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη διασφάλιση της επισιτιστικής ασφάλειας, για την αντιμετώπιση των κλιματικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων και για την αποτροπή της απώλειας της βιοποικιλότητας.
Ο αεροψεκασμός έχει αναδειχθεί σε κρίσιμη πρακτική για τη σύγχρονη γεωργία και δασοκομία (για εφαρμογή φυτοπροστατευτικών προϊόντων, ζιζανιοκτόνων και λιπασμάτων), αλλά και για την καταπολέμηση των κουνουπιών. Η συγκεκριμένη πρακτική προσφέρει πολλαπλά πλεονεκτήματα, όπως είναι η δυνατότητα γρήγορης κάλυψης μεγάλων και δύσβατων περιοχών, το μειωμένο κόστος εργασίας και η ελάχιστη συμπίεση του εδάφους.
Ωστόσο, οι δυνατότητες χρήσης των drone σε διάφορους κλάδους περιορίζονται σε όλη την Ευρώπη από κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές ρυθμίσεις: Οι πιθανές επιπτώσεις στην υγεία και το περιβάλλον έχουν οδηγήσει στην καθιέρωση αυστηρού ρυθμιστικού πλαισίου, ιδιαίτερα εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).
Νομοθετικό πλαίσιο
Προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι αεροψεκασμοί θα διεξάγονται με ασφάλεια, αποτελεσματικότητα και ελάχιστο περιβαλλοντικό αντίκτυπο, η ΕΕ έχει αναπτύξει ειδική νομοθεσία που περιλαμβάνει διάφορες Οδηγίες και Κανονισμούς, με κυριότερα νομοθετικά κείμενα την Οδηγία 2009/128/ΕΚ για τη βιώσιμη χρήση των φυτοφαρμάκων (Sustainable Use Directive [SUD]) και τον Κανονισμό με αριθ. 1107/2009 για τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα (Plant Protection Products Regulation [PPPR]).
Η Οδηγία SUD
Η Οδηγία 2009/128/ΕΚ για τη βιώσιμη χρήση των φυτοφαρμάκων (Sustainable Use Directive [SUD]) στοχεύει στη μείωση των κινδύνων και των επιπτώσεων από τη χρήση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Προωθεί την ολοκληρωμένη διαχείριση παρασίτων και τη χρήση εναλλακτικών προσεγγίσεων και τεχνικών, όπως είναι οι μη χημικές εναλλακτικές λύσεις. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία ενσωματώθηκε στην εθνική νομοθεσία με το νόμο 4036/2012.
Η SUD αναφέρεται συγκεκριμένα στον αεροψεκασμό (άρθρο 9), απαιτώντας από τα κράτη-μέλη να διασφαλίζουν ότι τέτοιες πρακτικές απαγορεύονται και πραγματοποιούνται μόνο όταν δεν υπάρχει βιώσιμη εναλλακτική μέθοδος για την καταπολέμηση των παρασίτων. Απαιτεί συγκεκριμένες άδειες για αεροψεκασμό, μαζί με αναλυτικές δικαιολογήσεις και προηγούμενες ειδοποιήσεις προς τους πιθανώς επηρεαζόμενους πληθυσμούς. Η Οδηγία επισημαίνει επίσης την ανάγκη για ειδική εκπαίδευση και πιστοποίηση των χρηστών (άρθρο 5), για να διασφαλιστεί η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα.
Ο Κανονισμός PPPR
Ο Κανονισμός με αριθ. 1107/2009 για τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα (Plant Protection Products Regulation [PPPR]) διέπει την έγκριση, πώληση και χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην ΕΕ, εξασφαλίζοντας υψηλό επίπεδο προστασίας για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον.
Σύμφωνα με αυτό τον Κανονισμό, η εφαρμογή των φυτοπροστατευτικών προϊόντων υπόκειται σε αυστηρές διαδικασίες έγκρισης. Τα προϊόντα πρέπει να υποβληθούν σε αυστηρές διαδικασίες αξιολόγησης και έγκρισης, τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε επίπεδο των κρατών-μελών, πριν χρησιμοποιηθούν. Ο ίδιος Κανονισμός δεν ορίζει αντίστοιχες απαιτήσεις και διαδικασίες έγκρισης για εφαρμογή φυτοπροστατευτικών προϊόντων από αέρα. Αντιθέτως, σύμφωνα με τη SUD, τα σκευάσματα που προορίζονται για αεροψεκασμό θα πρέπει να έχουν εγκριθεί ρητώς για αεροψεκασμό από το εκάστοτε κράτος-μέλος, μετά από ειδική αξιολόγηση των κινδύνων του αεροψεκασμού.
Για την Ελλάδα, αρμόδια αρχή για την έγκριση γεωργικών φαρμάκων για αεροψεκασμό είναι –όπως και για οποιαδήποτε άλλη χρήση– η Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (αρ. 39, ν. 4036/2012).
Ειδικοί κανονισμοί για drone
Με την εμφάνιση της τεχνολογίας των drone, ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αεροπορική Ασφάλεια (European Union Aviation Safety Agency [EASA]) έχει εισαγάγει κανονισμούς για τη χρήση drone σε αεροψεκασμό. Αυτοί περιλαμβάνουν πρότυπα λειτουργίας, τεχνικές απαιτήσεις και διαδικασίες ασφαλείας, για να διασφαλιστεί ότι ο αεροψεκασμός με drone πραγματοποιείται υπεύθυνα και με ελάχιστο κίνδυνο για τους ανθρώπους και το περιβάλλον.
Προκλήσεις
Το νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ για τον αεροψεκασμό αντιμετωπίζει διάφορες προκλήσεις, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογικών προόδων, των διαφορών στις εθνικές ρυθμίσεις και της ανάγκης για δημόσια ενημέρωση και αποδοχή.
Για την εφαρμογή των Οδηγιών και Κανονισμών της ΕΕ είναι υπεύθυνα τα κράτη-μέλη, κάτι που οδηγεί σε διαφορές όσον αφορά την εφαρμογή και την πρακτική σε όλη την Ένωση. Επιπλέον, η ταχεία ανάπτυξη της τεχνολογίας των drone απαιτεί συνεχή προσαρμογή του νομικού πλαισίου.
Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, η ΕΕ και τα κράτη-μέλη της βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με τους ενδιαφερόμενους φορείς, συμπεριλαμβανομένων των αγροτών, των εκπροσώπων της βιομηχανίας, των περιβαλλοντικών ομάδων και των ερευνητών. Στόχος είναι η αναπροσαρμογή του νομοθετικού πλαισίου σύμφωνα με τις τεχνολογικές προόδους και τις νέες επιστημονικές γνώσεις, διασφαλίζοντας ότι οι πρακτικές αεροψεκασμού συμβάλλουν στη βιώσιμη γεωργία και στην προστασία του περιβάλλοντος.
Ερευνητική δραστηριότητα ΓΠΑ – ΕΣΥΦ
Στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας της ΕΕ και των στρατηγικών «Από το αγρόκτημα στο πιάτο» (Farm to Fork Strategy) και «Προστασία της βιοποικιλότητας» (EU Biodiversity Strategy), προωθούνται εφαρμογές ψηφιακής γεωργίας στη φυτοπροστασία.
Η ενσωμάτωση τέτοιων μεθόδων στη γεωργική πρακτική παραμένει σε περιορισμένη έκταση στη χώρα μας, κυρίως εξαιτίας δυσκολιών που σχετίζονται με τους πόρους και τις υποδομές της ελληνικής γεωργίας. Κυρίως απαιτείται σωστή εκπαίδευση και διάχυση της τεχνογνωσίας στον τελικό χρήστη, δηλαδή στον αγρότη.
Η συνεργασία μεταξύ του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΓΠΑ) και του Ελληνικού Συνδέσμου Φυτοπροστασίας (ΕΣΥΦ) εστιάζει στη δημιουργία ενός βιώσιμου γεωργικού τομέα που θα εγγυάται την επισιτιστική ασφάλεια, θα προστατεύει το περιβάλλον και θα προάγει την κοινωνική ευημερία. Στόχοι της συνεργασίας είναι η ανάπτυξη καινοτομιών που ενσωματώνουν τεχνολογίες αιχμής στην παραγωγική διαδικασία, η προώθηση αειφόρων πρακτικών και η διάδοση της γνώσης στην αγροτική κοινότητα.
Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης συνεργασίας, και με στόχο την ενίσχυση της ερευνητικής και καινοτομικής δυναμικότητας στον τομέα της φυτοπροστασίας και της αειφόρου γεωργίας, αναπτύσσονται έργα και δράσεις όπως είναι:
- Διοργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων για την ενημέρωση και κατάρτιση αγροτών σχετικά με νέες τεχνολογίες, ασφαλείς μεθόδους χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊόντων και βέλτιστες γεωργικές πρακτικές.
- Εκτέλεση πειραματικών προγραμμάτων σε αγροτικές εκτάσεις για την αξιολόγηση και επιβεβαίωση της αποτελεσματικότητας νέων τεχνολογιών και μεθόδων φυτοπροστασίας.
- Εξερεύνηση των δυνατοτήτων των drone στην εκτέλεση εφαρμογών ψεκασμού αντί της χρήσης των συμβατικών μηχανημάτων φυτοπροστασίας.
- Συλλογή δεδομένων που αφορούν τα πλεονεκτήματα των drone και υποδεικνύουν την ανάγκη για νέες νομοθετικές ρυθμίσεις.
- Κατάρτιση και προώθηση οδηγιών για βέλτιστες πρακτικές, καθώς και στρατηγικών για μετριασμό των κινδύνων σχετικά με τις εφαρμογές ψεκασμού.
Το έργο ICAERUS
Η πιο πρόσφατη συνεργασία των δύο φορέων αφορά τη συμμετοχή τους στο ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο ICAERUS, το οποίο εντάσσεται στο πρόγραμμα «Horizon Europe», συντονίζεται από το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει ξεκινήσει να υλοποιείται από τον Ιούλιο του 2022 και έχει διάρκεια 4 έτη.
Το έργο ICAERUS πρόκειται να μελετήσει τις δυνατότητες των drone, ως τη νεότερη εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας, για χρήση σε αγροτικές υπηρεσίες. Συγκεκριμένα, μέσω της συνεργασίας με το Εργαστήριο Γεωργικής Μηχανολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Ελληνικός Σύνδεσμος Φυτοπροστασίας θα συμβάλει ενεργά στη μελέτη των drone ως εργαλείων ψεκασμού και στην οργάνωση επιδείξεων σε πειραματικά αγροκτήματα που διατηρεί το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών στην Περιφέρεια Αττικής και στην Περιφερειακή Ενότητα Βοιωτίας.
Για να αντιμετωπίσει τις κυριότερες προκλήσεις που αναφέρθηκαν νωρίτερα, το ευρωπαϊκό έργο ICAERUS ανέπτυξε μια ολοκληρωμένη στρατηγική για να καλύψει τα κενά γνώσης, να μειώσει τους κινδύνους και να προωθήσει την υιοθέτηση των drone στον τομέα της γεωργίας και γενικά σε εφαρμογές σε επαρχιακές περιοχές.
Ξεκινώντας από την υφιστάμενη κατάσταση των drone, το ICAERUS προτείνει μια προσέγγιση «προσανατολισμένη στην εφαρμογή» για τη διερεύνηση των δυνατοτήτων πολλαπλών χρήσεων των drone στη γεωργική παραγωγή, στις δασικές εκτάσεις και στις αγροτικές κοινότητες.
Ειδικότερα, έχουν αποφασιστεί συγκεκριμένες πιλοτικές δράσεις που αντιπροσωπεύουν τους σημαντικότερους τομείς και χρήσεις drone ανά την Ευρώπη, για να καλύψουν πολλαπλές ανάγκες στο περίπλοκο αγροτικό ευρωπαϊκό οικοσύστημα.
Το έργο αυτό, με συντονιστή το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει συνολικά 13 εταίρους από οκτώ χώρες της ΕΕ και αναπτύχθηκε ακολουθώντας μια προσέγγιση «πολλαπλών παραγόντων» (multi-actor approach), συνδέοντας εταίρους από ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα, κατασκευαστές και παρόχους υπηρεσιών drone, καθώς και μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς.
Στόχος του ICAERUS είναι να αναδείξει και να υποστηρίξει μέσω εφαρμογών την αποτελεσματική, αποδοτική και ασφαλή χρήση των drone, καθώς και να εντοπίσει τους κινδύνους και τα πλεονεκτήματα που συνδέονται με πολλαπλές εφαρμογές, όπως είναι:
1) Παρακολούθηση καλλιεργειών.
2) Φυτοπροστατευτικοί ψεκασμοί με drone.
3) Παρακολούθηση ζωικού κεφαλαίου.
4) Παρακολούθηση δασικών εκτάσεων και βιοποικιλότητας.
5) Μεταφορά αντικειμένων σε απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές.
Πιλοτική εφαρμογή
Στα πλαίσια του έργου ICAERUS, το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, πέρα από συντονιστής του έργου, είναι υπεύθυνο –σε συνεργασία με τον Ελληνικό Σύνδεσμο Φυτοπροστασίας– για την υλοποίηση της πιλοτικής εφαρμογής για τα ψεκαστικά drone. Στόχοι αυτής της προσπάθειας, πέρα από τη συλλογή δεδομένων, είναι οι εξής:
- Δοκιμή και αξιολόγηση των διαμορφώσεων ψεκασμού για βέλτιστες εφαρμογές ψεκασμού με drone σε συνθήκες πεδίου.
- Διερεύνηση των δυνατοτήτων των μη επανδρωμένων αεροσκαφών για την εκτέλεση εφαρμογών ψεκασμού ως εναλλακτικής λύσης σε σχέση με τα συμβατικά μηχανήματα φυτοπροστασίας.
- Εντοπισμός πιθανών κινδύνων και ανάπτυξη στρατηγικών μετριασμού που σχετίζονται με εφαρμογές φυτοπροστασίας με drone.
- Ανάπτυξη και προώθηση κατευθυντήριων γραμμών βέλτιστης πρακτικής και στρατηγικών μείωσης των κινδύνων για ψεκασμούς με μη επανδρωμένα αεροσκάφη.
Οι σχετικές δοκιμές εφαρμόζονται κατά κύριο λόγο στα πειραματικά αγροτεμάχια του Γεωπονικού Πανεπιστημίου στα Σπάτα και στην Αλίαρτο, χωρίς τη χρήση δραστικών ουσιών.
Όλες οι επαναλήψεις σχεδιάζονται και λαμβάνουν χώρα ακολουθώντας τυποποιημένες διαδικασίες, όπως είναι τα πρότυπα ISO που καθορίζουν το τρόπο δειγματοληψίας και τη μεθοδολογία πειραματισμού (π.χ. με χρήση χρωστικών ουσιών που προσομοιάζουν τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα και με διαδικασία ανάκτησης σε εργαστηριακές συνθήκες).
Κατά τις δοκιμές γίνονται μετρήσεις οι οποίες αφορούν:
α) Την αποτελεσματικότητα των εφαρμογών, η οποία μετράται ως το ποσοστό κάλυψης της φυλλικής επιφάνειας ανά επανάληψη.
β) Τη διασπορά των αγροχημικών, δηλαδή την ποσότητα του σκευάσματος που μεταφέρεται εκτός στόχου κατά την εφαρμογή.
Η διασπορά (spray drift) αποτελεί τη σημαντικότερη παράμετρο περιβαλλοντικού αποτυπώματος των εφαρμογών ψεκασμού με νεφελοψεκαστήρες, καθώς σταγονίδια μπορούν εύκολα να μεταφερθούν πολλές δεκάδες μέτρα εκτός στόχου με αερομεταφορά, καταλήγοντας έτσι σε γειτονικές καλλιέργειες, κατοικημένες περιοχές ή οικοσυστήματα.
Δοκιμές αποτελεσματικότητας
Πέρα από τις μετρήσεις στα πειραματικά αγροτεμάχια του Πανεπιστημίου, οι εταίροι του έργου αποσκοπούν και στον προσδιορισμό της αποτελεσματικότητας των ψεκαστικών drone για την εφαρμογή εμπορικών φυτοπροστατευτικών σκευασμάτων.
Για το λόγο αυτό διεξάγουν «δοκιμές αποτελεσματικότητας» (efficacy trials), κατά τις οποίες οι δραστικές ουσίες που εφαρμόζονται υπολογίζονται βάσει των εφαρμογών με συμβατικά μέσα (καθότι δεν υπάρχουν ακόμα εγκεκριμένα σκευάσματα για drone) και βάσει του όγκου εφαρμογής.
Από το 2023, το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο Ελληνικός Σύνδεσμος Φυτοπροστασίας, καθώς και οι εταιρείες που συμμετέχουν στο έργο ICAERUS, έχουν πραγματοποιήσει –και συνεχίζουν να πραγματοποιούν– δοκιμές μελετώντας την εφαρμογή:
– Μυκητοκτόνου σε σιτάρι.
– Εντομοκτόνου σε καλαμπόκι.
– Μυκητοκτόνου σε ρύζι.
– Αποφυλλωτικού σε βαμβάκι.
– Δολωματικού ψεκασμού κατά του δάκου στην ελιά.
