Ομάδες και Οργανώσεις Παραγωγών

Ένας από τους βασικούς και διαχρονικούς στόχους της ΚΑΠ είναι η βελτίωση της θέσης των παραγωγών στην αλυσίδα αξίας, που εξυπηρετείται από την ενίσχυση των συλλογικών σχημάτων στον αγροτικό τομέα. Η εμπειρία άλλωστε έχει δείξει ότι τα πιο παραγωγικά αγροδιατροφικά συστήματα στην Ε.Ε. έχουν και τις ισχυρότερες ομάδες και οργανώσεις παραγωγών.

Άρθρο του κ. Χρήστου Καρατζά, γεωπόνου (MSc), γεωργικού συμβούλου AGRENAOS και συντονιστή CA4YOU (cap4you.gr)

Οι Οργανώσεις Παραγωγών (ΟρΠ) είναι καθαρά ευρωπαϊκή «εφεύρεση» και εμφανίζονται πρώτη φορά το 1972, στο πλαίσιο της Κοινής Οργάνωσης Αγοράς (ΚΟΑ) των οπωροκηπευτικών (αν και για λόγους ιστορικής ακρίβειας η πρώτη κοινοτική αναφορά σε οργανώσεις παραγωγών χρονολογείται το 1970, στην αλιεία).

Αρχικά, ο σκοπός των Οργανώσεων Παραγωγών ήταν η διαχείριση των αποσύρσεων, αλλά με την αναθεώρηση της ΚΟΑ το 1996 δόθηκε έμφαση στον εμπορικό προσανατολισμό και στην ενίσχυση της θέσης των παραγωγών στην αγορά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε κατανοήσει ότι οι συγχωνεύσεις που υλοποιούνταν στο κομμάτι της ζήτησης και ειδικά στο λιανεμπόριο θα επέφεραν μεγάλες πιέσεις στις τιμές των οπωροκηπευτικών που προσφερόταν από σχετικά μεγάλο αριθμό συνεταιρισμών και παραγωγών. Για το σκοπό αυτό όρισε τις Οργανώσεις Παραγωγών ως σχήμα με πανευρωπαϊκή αναγνώριση, ώστε να ομογενοποιήσει τα διαφορετικά νομικά πρόσωπα που χρησιμοποιούσαν τα κράτη-μέλη για τις συλλογικές δραστηριότητες των παραγωγών.

Εικόνα 1: Κατανομή Ομάδων και Οργανώσεων ανά Περιφερειακή Ενότητα (στοιχεία 2023)

Την περίοδο εκείνη, στις χώρες της Ευρώπης, υπήρχαν Οργανώσεις Παραγωγών με διαφορετικό βαθμό ετοιμότητας να ανταποκριθούν στο νέο ρόλο τους. Οι χώρες της Β. Ευρώπης είχαν καλύτερο βαθμό οργάνωσης και καλύτερες υποδομές από τις χώρες της Ν. Ευρώπης, ενώ όσες είχαν αναγνωριστεί, βάσει της προηγούμενης ΚΟΑ, ήταν καλύτερα προετοιμασμένες να δώσουν έμφαση στον εμπορικό προσανατολισμό τους.

Για το σκοπό αυτό, με την αλλαγή της ΚΟΑ το 1996 (Καν. (ΕΚ) 2200/1996), προστέθηκε επιπλέον η έννοια της Ομάδας Παραγωγών (ΟμΠ). Η Ομάδα Παραγωγών αφορούσε νομικά πρόσωπα που δεν είχαν την αντίστοιχη οργάνωση (σε διοικητικό ή λογιστικό επίπεδο), ούτε τις υποδομές που απαιτούνται για τη διαχείριση της παραγωγής των μελών τους. Αντίθετα, η Οργάνωση Παραγωγών αναφερόταν πάντα σε δομημένες, οργανωμένες και με κατάλληλες υποδομές ενώσεις παραγωγών, που έχουν εμπορικό προσανατολισμό. Η αλλαγή αυτή αποσκοπούσε στο να προετοιμαστούν συνεταιρισμοί –ή άλλες συλλογικές οντότητες– που δεν πληρούσαν τα κριτήρια των Οργανώσεων Παραγωγών, ώστε να τύχουν μεταβατικής περιόδου για να πετύχουν τους στόχους τους. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, που ορίστηκε στα 5 έτη, οι ΟμΠ ήταν επιλέξιμες για εθνική και κοινοτική χρηματοδοτική ενίσχυση, εφόσον αναλάμβαναν να τηρήσουν ορισμένες δεσμεύσεις. Στο τέλος της μεταβατικής περιόδου μπορούσαν να αναγνωριστούν ως Οργανώσεις Παραγωγών.

Στο πλαίσιο αυτό, συνεταιρισμοί ή άλλες νομικές οντότητες που πληρούσαν τα κατά περίπτωση συγκεκριμένα κριτήρια που έθεταν οι κοινοτικοί Κανονισμοί, μπορούσαν να αναγνωριστούν ως Οργανώσεις ή/και Ομάδες Παραγωγών (ΟΠ).

Σύσταση και διαχείριση ΟΠ

Το πλαίσιο σύστασης, λειτουργίας και επικαιροποίησης των ΟΠ ρυθμίζεται σήμερα από την ΥΑ 2448/229173/2024 (ΦΕΚ Β 4525/02.08.2024). Η υπουργική απόφαση ορίζει τα κριτήρια αναγνώρισης και επικαιροποίησης των ΟΠ, τις υποχρεώσεις που ισχύουν για τα μέλη, την ΟΠ και το υπερκείμενο νομικό πρόσωπο, καθώς και τις προϋποθέσεις διοικητικής και λογιστικής αυτοτέλειας.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι ομάδες και οργανώσεις παραγωγών δεν έχουν διοικητική και φορολογική αυτονομία. Με απλά λόγια δεν διαθέτουν ΑΦΜ, καθώς δεν αναγνωρίζονται ως μια από τις υφιστάμενες μορφές των νομικών προσώπων που υπάρχουν και λειτουργούν στη χώρα μας. Αντιθέτως, χρησιμοποιούν τον ΑΦΜ του υπερκείμενου νομικού προσώπου, που μπορεί να είναι συνεταιρισμός, ΙΚΕ ή ακόμα και κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση (ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ.). Η λεπτομέρεια αυτή εξηγεί το λόγο για τον οποίο είναι αναγκαία η διοικητική, διαχειριστική και λογιστική αυτοτέλεια.

Πίνακας 1: Κριτήρια αναγνώρισης μιας Ομάδας ή Οργάνωσης Παραγωγών

Στον πίνακα 1 παραθέτονται τα κριτήρια αναγνώρισης μιας Ομάδας ή Οργάνωσης Παραγωγών, όπου η ελάχιστη αξία εμπορευθείσας παραγωγής υπολογίζεται με βάση α) τα τιμολόγια πώλησης μελών των δύο προηγούμενων ημερολογιακών ετών από την ημερομηνία αναγνώρισης για την αναγνώριση και β) τα τιμολόγια πώλησης της ΟΠ προς τρίτους για τον έλεγχο διατήρησης της αναγνώρισης.

Πίνακας 2: Υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύσταση μιας Οργάνωσης Παραγωγών

Στον πίνακα 2 παραθέτονται οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύσταση μιας Οργάνωσης Παραγωγών.

Διοικητική και λογιστική αυτοτέλεια

Οι ΟΠ οφείλουν να λειτουργούν με διοικητική, διαχειριστική και λογιστική αυτοτέλεια. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχουν χωριστά όργανα διοίκησης από το υπερκείμενο νομικό πρόσωπο, ώστε να διαχωρίζεται η διοίκηση της ΟΠ από αυτή της νομικής οντότητας, όπως φαίνεται στο σχήμα 1.

Σχήμα 1: Τα χωριστά όργανα διοίκησης του υπερκείμενου νομικού προσώπου και της Οργάνωσης Παραγωγών.

Επιπλέον, θα πρέπει τα τιμολόγια πώλησης προϊόντος που αφορούν την ΟΠ να διαχωρίζονται από τα υπόλοιπα στοιχεία του υπερκείμενου νομικού προσώπου και να γίνεται η σχετική αναφορά στα στοιχεία της ΟΠ. Δηλαδή, οι συναλλαγές των μελών της ΟΠ πρέπει να διαχωρίζονται από τα λοιπά μέλη του νομικού προσώπου, εφόσον τα τελευταία δεν είναι μέλη της ΟΠ. Αυτό μπορεί να συμβεί αν το νομικό σχήμα διαχειρίζεται και άλλα προϊόντα που δεν αφορούν την ΟΠ, ή αν υπάρχουν μέλη ή πελάτες του νομικού προσώπου που δεν είναι εγγεγραμμένα στην ΟΠ. Απαιτείται, τέλος, διακριτή λογιστική καταγραφή των δαπανών που αφορούν την ΟΠ σε σχέση με τις υπόλοιπες δαπάνες του συνεταιρισμού.

Σήμερα, στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι υπάρχουν περίπου 1.000 αναγνωρισμένες Ομάδες και Οργανώσεις Παραγωγών, σε όλους σχεδόν τομείς προϊόντων. Στην εικόνα 1 παρουσιάζεται η γεωγραφική κατανομή Ομάδων και Οργανώσεων στην Ελλάδα ανά Περιφερειακή Ενότητα, με βάση στοιχεία του 2023.

Η κατανομή αυτή (με βάση τα στοιχεία του 2023) οδηγεί σε διάφορα συμπεράσματα ως προς το βαθμό οργάνωσης διαφορετικών περιοχών λόγω τοπικών ιδιαιτεροτήτων, όπως είναι η αγροτική δραστηριότητα, η ύπαρξη συνεταιριστικών σχημάτων και οργανωμένων δομών διαχείρισης προϊόντων, η παρουσία εξειδικευμένων γεωργικών συμβούλων κλπ.

Οπτική των στρατηγικών στόχων της ΚΑΠ

Κάθε παρέμβαση της νέας ΚΑΠ εξυπηρετεί τους ειδικούς της στόχους, που είναι δέκα: τρεις περιβαλλοντικοί, τρεις κοινωνικοί, τρεις οικονομικοί και ένας οριζόντιος που αφορά τη γνώση και την καινοτομία. Ένας από τους βασικούς και διαχρονικούς στόχους της ΚΑΠ είναι η βελτίωση της θέσης των παραγωγών στην αλυσίδα αξίας, που εξυπηρετείται από την ενίσχυση των συλλογικών σχημάτων στον αγροτικό τομέα.

Ο λόγος είναι προφανής: O παραγωγός βρίσκεται συχνά σε χειρότερη διαπραγματευτική θέση έναντι των αγοραστών και προμηθευτών του. Το πρόβλημα επιδεινώνεται από μια ενδημική κρίση εμπιστοσύνης μεταξύ των παραγωγών, που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη συνεργασία μεταξύ τους. Για το σκοπό αυτό η ΚΑΠ προβλέπει την ενίσχυση της συνεργασίας των παραγωγών μέσα από διάφορες παρεμβάσεις.

Η πιο «χειροπιαστή» παρέμβαση είναι η στήριξη για τη σύσταση νέων ομάδων και οργανώσεων παραγωγών, μέσω του Μέτρου 9 ή της Παρέμβασης 77.1.1. Η στήριξη αυτή προβλέπει την κάλυψη των εξόδων σύστασης και λειτουργίας μιας νέας Ομάδας και Οργάνωσης Παραγωγών για διάστημα 5 ετών, ώστε να αποκτήσει το μέγεθος και τον διοικητικό μηχανισμό που απαιτείται για μια δυναμική παρουσία στην αγορά.

Άλλες παρεμβάσεις είναι τα λεγόμενα «τομεακά προγράμματα», που υλοποιούνται κυρίως στους τομείς των οπωροκηπευτικών και του ελαιολάδου. Τα τομεακά προγράμματα επιδοτούν επιχειρησιακά προγράμματα που υλοποιούν αποκλειστικά οργανώσεις παραγωγών με σκοπό την ενδυνάμωση της επιχειρησιακής τους επάρκειας και της διαπραγματευτικής τους δύναμης. Με άλλα λόγια απευθύνονται σε ώριμα συλλογικά σχήματα που έχουν ήδη διοικητική επάρκεια και αποσκοπούν μέσω επενδύσεων, εκπαιδεύσεων και άλλων ενεργειών να ενισχύσουν τη θέση τους στην αγορά.

Πίνακας 3: Ενδεικτικές παρεμβάσεις όπου εξασφαλίζεται υψηλότερη βαθμολογία ή/και ποσό ή ποσοστό ενίσχυσης μιας Οργάνωσης Παραγωγών.

Τέλος, υπάρχουν παρεμβάσεις όπου η συμμετοχή των συλλογικών σχημάτων ή των παραγωγών που συμμετέχουν σε ΟΠ εξασφαλίζει υψηλότερη βαθμολογία ή/και ποσό ή ποσοστό ενίσχυσης. Στον πίνακα 3 αναφέρονται ενδεικτικά κάποιες από αυτές τις παρεμβάσεις.

Οι ομάδες και οργανώσεις παραγωγών στο πλαίσιο της ΚΑΠ 2014-2022

Η προηγούμενη προγραμματική περίοδος επανάφερε την άμεση χρηματοδότηση νέων ομάδων και οργανώσεων παραγωγών. Πιο συγκεκριμένα, το Μέτρο 9 έδωσε τη δυνατότητα οικονομικής στήριξης με βάση την αξία παραγωγής που εμπορεύονταν οι ΟΠ, με σκοπό την επίτευξη των στόχων ενός επιχειρηματικού σχεδίου που κατάρτιζαν οι ΟΠ.

Πίνακας 4: Οι αιτήσεις σύστασης ομάδων και οργανώσεων παραγωγών βάσει του Μέτρου 09 και οι αντίστοιχοι τομείς.

Πηγή: Απόφαση ένταξης 4877/05.07.2019 στο Μέτρο 9 του ΠΑΑ 2014-20 & Απόφαση Ολοκλήρωσης Πράξεων 3993/09.01.2025 στο Μέτρο 9 του ΠΑΑ 2014-20

 Η προκήρυξη του μέτρου αυτού οδήγησε σε μια πρωτοφανή σύσταση και αναγνώριση ομάδων και οργανώσεων παραγωγών σε όλους τους τομείς προϊόντων, οδηγώντας στην έγκριση 191 αιτήσεων στους τομείς που παραθέτονται στον πίνακα 4, ο οποίος διαβάζεται με τον εξής τρόπο: Οι στήλες 1 και 2 αναφέρονται στον αριθμό των ΟΠ που εγκρίθηκαν και τελικά ολοκλήρωσαν το επιχειρηματικό τους σχέδιο (22 ομάδες και οργανώσεις παραγωγών εγκατέλειψαν ενδιάμεσα το πρόγραμμα). Οι στήλες 3 και 4 αναφέρονται στο αρχικά εγκεκριμένο ποσό και σε αυτό που τελικά απορροφήθηκε από τις ΟΠ. Η διαφορά των σχεδόν 10 εκ. ευρώ οφείλεται είτε σε ΟΠ που εγκατέλειψαν το πρόγραμμα, είτε σε ΟΠ που τελικώς διέθεσαν στην αγορά μικρότερη αξία προϊόντων από αυτήν που είχαν προβλέψει, με αποτέλεσμα να τους καταβληθεί μικρότερη ενίσχυση. Η στήλη 5 αφορά το μέσο ποσό ενίσχυσης ανά τομέα προϊόντος. Με αυτή την ανάγνωση προκύπτουν τα παρακάτω συμπεράσματα:

• Ο καπνός, παρά τα αλλεπάλληλα χτυπήματα που έχει δεχτεί, διαθέτει συλλογικά σχήματα με τη μεγαλύτερη μέση αξία εμπορευθείσας παραγωγής, γεγονός που αποκαλύπτει ότι ο συγκεκριμένος τομέας διαθέτει ακόμα ισχυρή δυναμική και μεγάλη εμπορική δραστηριότητα που πραγματοποιείται μέσω των συλλογικών του οργανώσεων.
• Η κτηνοτροφία έχει δυναμική αντιπροσώπευση από ομάδες και οργανώσεις παραγωγών, τόσο στο αγελαδινό όσο και στο αιγοπρόβειο γάλα, αντικατοπτρίζοντας την ισχυρή παρουσία κτηνοτροφικών συνεταιριστικών σχημάτων ή και ιδιωτικών εταιρειών που έχουν συστήσει παραγωγοί. Η ενίσχυση ενδυνάμωσε τις συλλογικές οργανώσεις να αποκτήσουν υποδομές συγκέντρωσης ή και διαχείρισης γάλακτος και να αποκτήσουν μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ σε σχέση με τις μεταποιητικές μονάδες (βλ. εικόνα 2).

• Αντιθέτως, οι αντίστοιχες συλλογικές δράσεις στο κρέας υστερούν, με μεγάλο ασθενή το αιγοπρόβειο κρέας. Οργανώσεις που διαχειρίζονται από κοινού το γάλα δεν έχουν το ίδιο βαθμό οργάνωσης και στο κρέας. Ειδικά δε για το χοίρειο κρέας δεν κατατέθηκε καμιά αίτηση για ενίσχυση ΟΠ.
• Προϊόντα όπως τα αρωματικά φυτά και τα όσπρια, ακόμα και η στέβια που προβάλλεται ως καινοτόμο προϊόν, υστερούν σημαντικά σε συλλογική οργάνωση του τομέα τους και σε εμπορικές συναλλαγές μεγάλου όγκου.
• Δυναμικά προϊόντα της ελληνικής γεωργίας, όπως το αμπέλι και το βαμβάκι, έχουν αφενός μικρό αριθμό συλλογικών σχημάτων, αφετέρου ασθενική εμπορική δραστηριότητα, γεγονός που δεν αιτιολογείται από την αξία των προϊόντων τους στην ελληνική οικονομία. Μια πρώτη εξήγηση είναι ότι οι συναλλαγές συνάπτονται απευθείας μεταξύ παραγωγών και μεταποιητικών επιχειρήσεων, χωρίς να μεσολαβούν συνεταιρισμοί ή άλλα συλλογικά σχήματα.
• Για το ελαιόλαδο και τα οπωροκηπευτικά δεν μπορούν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα, καθώς οι πιο δυναμικές ΟΠ υλοποιούν επιχειρησιακά προγράμματα στον αντίστοιχο τομέα με αποτέλεσμα να μην ήταν επιλέξιμη η συμμετοχή τους στο Μέτρο 9.

Τομεακά προγράμματα οπωροκηπευτικών

Τα προϊόντα του τομέα των οπωροκηπευτικών (νωπών και μεταποιημένων) είναι τα πρώτα προϊόντα στα οποία δόθηκε δυνατότητα υλοποίησης επιχειρησιακών προγραμμάτων. Στα τομεακά προγράμματα οι Οργανώσεις Παραγωγών Οπωροκηπευτικών λαμβάνουν ένα ποσοστό της εμπορευθείσας αξίας παραγωγής τους κάθε έτος ως ενίσχυση για την υλοποίηση των πολυετών επιχειρησιακών τους προγραμμάτων.

Πίνακας 5: Στοιχεία υλοποίησης επιχειρησιακών προγραμμάτων για την τριετία 2020 – 2022 στον τομέα των οπωροκηπευτικών (νωπών και μεταποιημένων).

Πηγή: Annual Reports 2020,2021,2022 DG AGRI/ Unit B.1 – Economic sustainability

Τα στοιχεία για την τριετία 2020 – 2022 φαίνεται στον πίνακα 5.

Η αξία της εμπορευθείσας παραγωγής που διακινείται μέσω των Οργανώσεων Παραγωγών είναι πολύ μικρή, ειδικά αν συγκριθεί με τις αξίες των ανταγωνιστικών μας χωρών στα οπωροκηπευτικά. Και δεν είναι μόνο θέμα μεγέθους: Στον τομέα των οπωροκηπευτικών –που θεωρητικά είναι ο πιο οργανωμένος στη χώρα μας– διακινείται μέσω των συλλογικών σχημάτων λιγότερο από το 10%. Το διάγραμμα 1 δείχνει πού βρίσκεται η Ελλάδα σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες.

Το ποσοστό οργάνωσης (organization rate) αντιστοιχεί στην αξία των προϊόντων (οπωροκηπευτικά) που εμπορεύεται μέσω των Οργανώσεων Παραγωγών προς το σύνολο της εμπορευθείσας αξίας των οπωροκηπευτικών σε μια δεδομένη χρονική περίοδο. Το ποσοστό αυτό είναι ένας δείκτης υγείας του βαθμού οργάνωσης της αγροτικής οικονομίας, και για το λόγο αυτό είναι ιδιαίτερα υψηλό σε χώρες με υψηλό βαθμό οργάνωσης των παραγωγών (Βέλγιο 92%, Ολλανδία 70%, Ιταλία 62%, Ισπανία 61%, Γαλλία  60% κ.ο.κ.).

Πίνακας 6: Το μειούμενο ποσοστό οργάνωσης στον τομέα των οπωροκηπευτικών κατά την περίοδο 2004 – 2022.

Πηγή: Εθνική Στρατηγική στον Τομέα των Οπωροκηπευτικών ΚΥΑ 266355/11.02.2009, ΥΑ 4270/139407 και Annual Reports 2022 DG AGRI/ Unit B.1 – Economic sustainability

Όσον αφορά την Ελλάδα, όπως φαίνεται και στον πίνακα 6, ακόμα και το ισχνό ποσοστό που έχουμε, βαίνει μειούμενο τα τελευταία χρόνια.

Ο τομέας του ελαιολάδου και των επιτραπέζιων ελιών

Στην Ελλάδα ο τομέας ελαιολάδου και επιτραπέζιων ελιών έχει αντίστοιχη εμπειρία στην υλοποίηση επιχειρησιακών προγραμμάτων από το 2001 μέσω του Κανονισμού (ΕΚ) 1513/2001. Την περίοδο 2023 – 2027 εγκρίθηκαν συνολικά 70 επιχειρησιακά προγράμματα από αντίστοιχες οργανώσεις παραγωγών ελαιολάδου και επιτραπέζιας ελιάς συνολικού προϋπολογισμού 42,65 εκ. ευρώ.

Δυστυχώς, για έναν τόσο σημαντικό τομέα της ελληνικής αγροτικής οικονομίας δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για το ποσοστό οργάνωσης μέσω των συλλογικών σχημάτων.

Το παρόν άρθρο δημοσιεύεται στο πλαίσιο του προγράμματος CAP4YOU στο πλαίσιο του IMCAP-2025-INFOME 101233828 που υλοποιεί η εταιρεία γεωργικών συμβουλευτικών υπηρεσιών AGRENAOS.