Του Φίλιππου Γκανούλη, Περιφερειακού συμβούλου Κεντρικής Μακεδονίας
Τα Φωτοβολταϊκά συστήματα (Φ/Β), με τη σταθερή μείωση του κόστους και την αύξηση της απόδοσής τους, έχουν εξελιχθεί την τελευταία δεκαετία σε σημαντικό παράγοντα εναλλακτικής και καθαρής ενέργειας για την Ελλάδα και για όλη την Ευρώπη. Ως ανανεώσιμη πηγή ενέργειας συμβάλλει στην προστασία του περιβάλλοντος, στην αναίρεση των αιτιών της κλιματικής κρίσης, στην τοπική οικονομία και στην ενεργειακή απεξάρτηση της Ελλάδας και της Ε.Ε. από τους υδρογονάνθρακες και τις εισαγωγές ενέργειας.
Το γεγονός όμως, ότι τα Φ/Β κατατάσσονται γενικά στις «καθαρές» μορφές ενέργειας, δεν σημαίνει ότι είναι και άμοιρα περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, αναπτύσσονται κατά τρόπο κεντρικό και υπερμεγέθη (ώστε να προκαλούν κορεσμό του ηλεκτρικού δικτύου), τεχνολογικά απαράδεκτο, περιβαλλοντικά άστοχο και κοινωνικά άδικο. Έτσι, μια τεχνολογία – επένδυση που γίνεται θεωρητικά για να προστατέψει το περιβάλλον, με το μέγεθός της και μόνο το καταστρέφει εξ αρχής και αφαιρεί τη δυνατότητα να γίνουν πολλά αντίστοιχα μικρά έργα που θα έφερναν θετικά οικονομικά αποτελέσματα για τους πολλούς χωρίς την ύπαρξη των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, πχ Φ/Β σε στέγες ή σε μικρή – οικιακή κλίμακα. Ένα γιγαντιαίο Φ/Β πάρκο, εκτός των άλλων, μπορεί να αποδυναμώσει την κοινωνική συνοχή, μειώνει την ούτως ή άλλως απειλούμενη γεωργική παραγωγή και προκαλεί δικαιολογημένες τοπικές αντιδράσεις.
Αν και τυπικά και με βάση τους ισχύοντες νόμους και κανονισμούς μπορούν αυτά τα έργα να λαμβάνουν περιβαλλοντική αδειοδότηση, στην πραγματικότητα έχουν συχνά αρνητικό οικονομικό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό αποτύπωμα στην γύρω περιοχή. Πρόσφατες περιπτώσεις αποτελούν τα υπερμεγέθη αγροτικά Φ/Β που εγκαθίστανται σε αγροτική – παραγωγική γη, έχουν ισχύ εκατοντάδες MW (μεγαβάτ) και καλύπτουν επιφάνεια εκατοντάδων ή και χιλιάδων στρεμμάτων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα Φ/Β πάρκα που σχεδιάζονται σε αγροτική – δασική περιοχή της Κοζάνης – Πτολεμαϊδας με επιφάνεια που αγγίζει τα 30 χιλιάδες στρέμματα, ή πιο κοντά μας, το πάρκο που σχεδιάζεται στην περιοχή της Ν. Μεσήμβριας Θεσσαλονίκης που θα δεσμεύσει 4,5 χιλιάδες στρέμματα.
Τέτοιου είδους Φ/Β πάρκα έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής (25 χρόνια), καλύπτουν αγροκτήματα με μήκος ακμής πολλών εκατοντάδων μέτρων και συχνά χιλιομέτρων, αλλάζοντας μόνιμα τη φυσιογνωμία και το χαρακτήρα της περιοχής, τη γραμμή του ορίζοντα, τα φυσικά σχήματα και χρώματα του τοπίου και κυρίως έχουν επιπτώσεις στην βιοποικιλότητα της ευρύτερης περιοχής. Μάλιστα, στη σχετική αδειοδότηση, δεν προβλέπεται τι θα απογίνει μετά το πέρας ζωής του έργου η εν λόγω έκταση, χωρίς ασφαλιστικές δικλείδες πρόβλεψης απομάκρυνσης ή αντικατάστασης των φωτοβολταϊκών στοιχείων. Ακόμη η ύπαρξη τέτοιων έργων αποκλείει μικρότερα αγροτικά έργα ΑΠΕ δεσμεύοντας μεγάλη δυναμικότητα σε ένα ήδη υπερκορεσμένο δίκτυο.
Έλλειψη ουσιαστικών περιβαλλοντικών μελετών
Πολύ συχνά, ακολουθείται η τακτική της κατάτμησης των έργων, δηλαδή γίνονται αιτήσεις για πολλά μεσαία Φ/Β πάρκα ή άλλα έργα ΑΠΕ που είναι πολύ κοντά το ένα στο άλλο ή και «αγγίζουν» το ένα το άλλο. Επίσης, είναι πιθανόν να υπάρχουν ήδη άλλες εγκατεστημένες μη αγροτικές μονάδες. Έτσι, δημιουργείται τελικά μια «μονοκαλλιέργια» Φ/Β πάρκων στην περιοχή πριν οι τοπικές αρχές και οι κάτοικοι αντιληφθούν την έκταση του φαινομένου. Σ΄ αυτό συνδράμει καθοριστικά η έλλειψη ουσιαστικών Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ), χωροταξικού ΑΠΕ και υπολογισμού της «Φέρουσας Ικανότητας» της εκάστοτε περιοχής και κυρίως η έλλειψη ολοκληρωμένης εκτίμησης των σωρευτικών επιπτώσεων των προτεινόμενων έργων στα ήδη υφιστάμενα, καθώς και στην γεωργική παραγωγή της περιοχής.
Άμεση αναβολή εγκρίσεων σε κορεσμένες περιοχές
Σε περιοχές που υπάρχει πληθώρα αιτήσεων έργων ΑΠΕ ή αρκετά ήδη εγκατεστημένα πάρκα πρέπει να γίνει άμεσα αναβολή εγκρίσεων νέων έργων, μέχρι την εκπόνηση και δημοσίευση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ), οι οποίες θα καθορίζουν επιστημονικά τα όρια (Φέρουσα Ικανότητα) για την εγκατάσταση Φ/Β πάρκων και άλλων έργων ΑΠΕ σε κάθε περιοχή.
Τα εγκρινόμενα Φ/Β πάρκα πρέπει να μειωθούν δραστικά σε ισχύ, έκταση και πλήθος και να αφεθούν διάδρομοι φυσικού τοπίου ή καλλιεργούμενου εδάφους, πλάτους τουλάχιστον ενός χιλιομέτρου για τη διέλευση μεγάλων ζώων και πτηνών. Να υπάρχει τέτοια διασπορά των Φ/Β πάρκων, ώστε να μη δημιουργείται σε καμία περίπτωση μια ενιαία ζώνη Φ/Β πάνελ. Η βασική φυσιογνωμία της περιοχής δεν πρέπει να αλλοιωθεί. Ένα κρίσιμο στοιχείο για την ελεύθερη μετακίνηση της πανίδας της περιοχής είναι να μην υπάρχουν εκτεταμένες περιφράξεις των έργων, ενώ η επιτήρηση αυτών θα πρέπει να γίνεται μέσω καμερών και άλλων συστημάτων ασφαλείας. Όπου απαιτούνται περιφράξεις, αυτές να είναι παντού υπερυψωμένες κατά 20-30 cm από το έδαφος, ώστε να επιτρέπεται η μετακίνηση μικρών ζώων, τρωκτικών, ερπετών και πτηνών. Εντός των περιφράξεων να φυτευτούν αειθαλή δένδρα (όχι κωνοφόρα) με τελικό ύψος 5,0 μέτρων, ώστε να αποφεύγεται η θέαση των Φ/Β από τους πέριξ οικισμούς. Όπου υπάρχουν περιφράξεις με «πρόσωπο» σε αγροτικούς δρόμους, αυτές να υποχωρήσουν έτσι ώστε να μπορούν να κινούνται σ΄ αυτούς ανεμπόδιστα τα αγροτικά μηχανήματα.
Ακόμη τα Φ/Β πάνελ θα πρέπει τοποθετούνται σε ικανό ύψος από το έδαφος και σε αραιότερη διάταξη, ώστε αφενός να είναι τα ίδια ασφαλή από τη κίνηση ζώων προς βόσκηση μεταξύ των σειρών τους και αφετέρου να επιτρέπεται μια ικανοποιητική διέλευση ηλιακού φωτός για την καλλιέργεια συγκεκριμένων αγροτικών προϊόντων όπως πχ κηπευτικά.
Τέλος, θα πρέπει να υπάρξει δέσμευση εκ μέρους του επενδυτή του Φ/Β πάρκου με κατάθεση κατάλληλης εγγυητικής επιστολής για την αποξήλωση του συνόλου των κατασκευών και αποκατάσταση του περιβάλλοντος στην πρότερα κατάσταση με το πέρας ζωής των εγκαταστάσεων. Δέσμευση πρέπει να ληφθεί για την πλήρη ανακύκλωση των Φ/Β πλακών.
Συνοψίζοντας τα υπερμεγέθη Φ/Β Πάρκα, όπως σχεδιάζονται σήμερα, δεν συμβαδίζουν με την έννοια της προστασίας του περιβάλλοντος και της τοπικής ανάπτυξης, ενώ μεταβάλλονται απλώς σε κερδοφόρες, αλλά πιθανώς επικίνδυνες για τις τοπικές κοινωνίες και οικονομίες επενδύσεις.
Τη στιγμή που χιλιάδες παραγωγοί προσπαθούν να αντισταθμίσουν την κατακόρυφή αύξηση του κόστους παραγωγής μέσω έργων net metering, είναι λάθος η πολιτεία να προκρίνει τέτοιου είδους έργα.
Η περιβαλλοντική προστασία και διασφάλιση του ιδιαίτερου χαρακτήρα του κάθε τόπου επιβάλλει αρκετά καλά μελετημένα, μικρότερα έργα ΑΠΕ, στα οποία θα μπορεί να συμμετάσχει επενδυτικά η εκάστοτε τοπική κοινωνία, ώστε τα οφέλη της ενεργειακής μετάβασης να είναι αισθητά και στην τοπική οικονομία.
Κάθε έργο ΑΠΕ δεν θα πρέπει, σε καμιά περίπτωση, να υποβαθμίζει τα φυσικά χαρακτηριστικά ενός τόπου και ούτε να περιορίζει αμετάκλητα τις επαγγελματικές επιλογές των επόμενων γενεών.
