Η χρήση προσαρμοσμένων φυτικών ειδών και ποικιλιών συμβάλλει στην ανθεκτικότητα και στη βιωσιμότητα των γεωργικών συστημάτων.
Γράφουν η γενική διευθύντρια Αγροτικής Έρευνας του ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» δρ. Αναστασία Τσαγκαράκου και ο δρ. Σωτήριος Κοσμάς, προϊστάμενος της Διεύθυνσης Πολλαπλασιαστικού Υλικού Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών και Φυτογενετικών Πόρων, η οποία υπάγεται στη Γενική Διεύθυνση Γεωργίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Η βιοποικιλότητα αποτελεί πολύτιμο, αναντικατάστατο και υψίστης σημασίας εθνικό κεφάλαιο. Στην Ελλάδα ο Ελληνικός Γεωργικός Οργανισμός «Δήμητρα» (ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα») έχει την ευθύνη, σε εθνικό επίπεδο, για τη διατήρηση των φυτογενετικών πόρων που μεταξύ άλλων έχουν σημασία για τη γεωργία και τα τρόφιμα (παλιές και νέες ποικιλίες).
Η διαχείριση περισσότερων από 18.000 καταχωρήσεων αντιπροσωπεύει μια σημαντική προσπάθεια που επιτρέπει τη διατήρηση και τη μακροπρόθεσμη αξιοποίηση των φυτογενετικών πόρων. Επιτρέπει πάνω από όλα την ετοιμότητα της χώρας να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις (όπως είναι η κλιματική αλλαγή) και τη διάθεση στον αγρότη μιας ευρείας επιλογής ποικιλιών, για να κατευθύνει την παραγωγή του ανάλογα με τη περιοχή καλλιέργειας, το σύστημα παραγωγής του και την αγορά στην οποία στοχεύει. Βασικό στοιχείο της γενετικής βελτίωσης των φυτών και της δημιουργίας νέων φυτικών ποικιλιών είναι η ύπαρξη της βιοποικιλότητας.
Οι ποικιλίες που δημιουργούνται απαιτείται να έχουν υψηλή ποιότητα τελικού προϊόντος, να ικανοποιούν το μεταποιητή και τον τελικό καταναλωτή και να μπορούν να παραχθούν υπό συνθήκες φιλικές προς το περιβάλλον. Πρέπει να ανταποκρίνονται στη ζήτηση της αγοράς και των καταναλωτών, να έχουν καλές αποδόσεις και να επιτρέπουν οικονομικά και οικολογικά βιώσιμη παραγωγή.
Στη δημιουργία ποικιλιών, το πρώτο βήμα είναι η επιλογή των κατάλληλων γονοτύπων με τα επιθυμητά χαρακτηριστικά, και για το λόγο αυτό η διαθεσιμότητα μιας ευρείας γενετικής δεξαμενής σαν αυτή που διατηρεί ο ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» στις συλλογές του είναι καθοριστικής σημασίας.
Πρόγραμμα δημιουργίας νέων ποικιλιών
Αναγνωρίζοντας την ανάγκη δημιουργίας νέων φυτικών ποικιλιών, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων (ΥΠ.Α.Α.Τ.) αποφάσισε το 2019 να χρηματοδοτήσει πρόγραμμα δημιουργίας νέων ποικιλιών φυτικών ειδών.
Για το λόγο αυτό ενεργοποίησε για πρώτη φορά το άρθρο 9 του ν. 1564/1985, εκδίδοντας την υπ’ αρ. 685/47179/8-3-2019 (ΦΕΚ Β 950/20-3-2019) απόφαση του Υπουργού Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων με θέμα «Έγκριση ειδικού προγράμματος γεωργικής έρευνας για την δημιουργία νέων ποικιλιών φυτικών ειδών», όπως τροποποιήθηκε με την υπ’ αρ. 160/23194/25-1-2021 (ΦΕΚ Β 392/3-2-2021) απόφαση του Υπουργού Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Το έργο, προϋπολογισμού 1.500.000 ευρώ και διάρκειας 5 ετών, ανατέθηκε στον ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα». Aπό το 2021, 3 από τα 11 Ινστιτούτα του, άρχισαν την υλοποίηση του έργου με τελικά παραδοτέα τη δημιουργία νέων ποικιλιών σε 12 φυτικά είδη. Στο πλαίσιο αυτό συνεργάζονται με άλλα ακαδημαϊκά ιδρύματα της χώρας. Τα 12 φυτικά είδη για τα οποία δημιουργούνται νέες ποικιλίες είναι η ελιά, η καρυδιά, η κερασιά, η μηλιά, η πορτοκαλιά, υβρίδιο λεμονιάς και κιτρέας λιμεττίας ς, το αμπέλι, το σκληρό σιτάρι, το κριθάρι, το ρεβύθι, η τομάτα και η ρίγανη.
Σκοπός του προγράμματος είναι η δημιουργία νέων φυτικών ποικιλιών με βελτιωμένη απόδοση, υψηλή ποιότητα τελικών προϊόντων και αντοχή σε επιβλαβείς οργανισμούς, καθώς και σε αβιοτικούς παράγοντες (ξηρασία, αλατούχα εδάφη, υψηλές και χαμηλές θερμοκρασίες κλπ.).
Η επιλογή των ειδών πραγματοποιήθηκε με βάση τη σημασία τους για την ελληνική γεωργία και με γνώμονα την ωριμότητα του σταδίου δημιουργίας της νέας ποικιλίας, καθώς στα Ινστιτούτα Αγροτικής Έρευνας του ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» υπήρχαν ήδη νέες ποικιλίες που είχαν δημιουργηθεί προηγούμενα έτη, για τις οποίες όμως δεν είχε ολοκληρωθεί η διαδικασία καθολικής αξιολόγησης και εγγραφής στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών.
Κύριο παραδοτέο του Ειδικού Προγράμματος είναι η δημιουργία «υλικού καλυτερευτή» και η υποβολή αίτησης εγγραφής στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών.
Αμπέλι
Στα πλαίσια του έργου προβλέπεται η δημιουργία 15 βελτιωμένων ποικιλιών σταφυλιών, 12 για άμεση ανάλωση και 3 για οινοποίηση με επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Δ. Τάσκο, ερευνητή στο Ινστιτούτο Ελιάς Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου. Στόχος είναι η παραγωγή ιδιαίτερων προϊόντων, επιθυμητών στην αγορά, που να διαθέτουν και την αναγκαία προσαρμοστικότητα σε μεταβολές του περιβάλλοντος και των συστημάτων παραγωγής. Σκοπός του έργου είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των εγχώριων κλάδων παραγωγής επιτραπέζιων σταφυλιών και οινοποιίας.
Εσπεριδοειδή
Η δημιουργία ποικιλίας πορτοκαλιάς και υβριδίου λεμονιάς και κιτρέας λιμεττίας με αξιόλογα εμπορικά, αγρονομικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Β. Ζιώγα, ερευνητή στο Ινστιτούτο Ελιάς Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου. Ειδικά για τα πορτοκάλια μελετώνται δυο επιλεγμένοι κλώνοι της ποικιλίας Valencia, που ξεχωρίζουν από το σύνολο των γνωστών και ευρέως καλλιεργούμενων ποικιλιών Valencia (Frost, Olinda), καθώς υπερτερούν ως προς το μέγεθος, τις οργανοληπτικές ιδιότητες και την περίοδο ωρίμανσής τους, καθώς συγκεκριμένοι κλώνοι ωριμάζουν εντός του φθινοπώρου, μια περίοδο που δεν υπάρχουν καρποί Valencia στην αγορά.
Όσον αφορά στο υβρίδιο λεμονιάς και κιτρέας λιμεττίας, ο καρπός δεν ομοιάζει με καμία άλλη γνωστή ποικιλία, καθώς το σχήμα του είναι αχλαδόσχημο, και ξεχωρίζει για την ασπερμία του, τη λεπτή του φλούδα και το επιβλητικό άρωμα χυμού και φλοιού. Η συγκεκριμένη ποικιλία ωριμάζει στα μέσα του φθινοπώρου, σε μια περίοδο που δεν υπάρχουν λεμόνια στην αγορά, και ξεχωρίζει από το σύνολο των γνωστών ποικιλιών λεμονιάς και κιτριάς, καθώς διαθέτει ανώτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά από το σύνολο αυτών.
Ελιά
Η δημιουργία νέων ποικιλιών ελιάς για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και για βελτίωση της ποιότητας των καρπών έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Γ. Κουμπούρη, ερευνητή στο Ινστιτούτο Ελιάς Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου. Βραχυπρόθεσμος στόχος (εντός 5ετίας) είναι η επιλογή προϊόντων βελτίωσης με επιθυμητά χαρακτηριστικά, και η περιγραφή μορφολογικά τουλάχιστον μίας ποικιλίας ελιάς για εγγραφή στον Εθνικό Κατάλογο.
Ο πέραν της 5ετίας στόχος είναι η δημιουργία νέων ποικιλιών και υποκειμένων ελιάς με διασταυρώσεις υφιστάμενων ποικιλιών με επιθυμητά χαρακτηριστικά, ώστε αφενός να επεκταθεί η ελαιοκαλλιέργεια σε περιοχές της Ελλάδας με περιβαλλοντικές αντιξοότητες για τις οποίες δεν υπάρχει κατάλληλο γενετικό υλικό και αφετέρου να κατοχυρωθούν νέες ελληνικές ποικιλίες, οι οποίες θα αποφέρουν στην εθνική οικονομία έσοδα από τις εξαγωγές πολλαπλασιαστικού υλικού.
Κερασιά
Η δημιουργία ποικιλιών κερασιάς προσαρμοσμένων στις ελληνικές συνθήκες έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Ι. Γανόπουλο, ερευνητή στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ).
Στόχος είναι η μελέτη βελτιωμένων γενετικών υλικών που δημιουργήθηκαν στο Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων του ΙΓΒΦΠ την τελευταία 15-ετία και τα οποία δεν έχουν πλήρως αξιολογηθεί, ενώ από την άλλη δεν έχουν βρει την εμπορική αξιοποίηση που θα τους άρμοζε.
Οι ποικιλίες θα αξιολογηθούν κυρίως βάσει χαρακτηριστικών που περιλαμβάνουν την αυτογόνιμη ή μη ιδιότητά τους, το χρόνο ωρίμανσης, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά, την ανθεκτικότητα στο σχίσιμο και την καλή σχετική αντοχή σε μυκητολογικές ασθένειες.
Καρυδιά
Η δημιουργία νέων ποικιλιών καρυδιάς (Juglans regia L.) προσαρμοσμένων στις ελληνικές συνθήκες έχει επιστημονικά υπεύθυνο το δρ. Ι. Μάνθο, ερευνητή στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων. Στόχος είναι η αξιολόγηση νέων ποικιλιών καρυδιάς σε συνθήκες αγρού, βάσει των φαινολογικών και των καρπολογικών χαρακτηριστικών των δένδρων, η μοριακή ταυτοποίησή τους, καθώς και η αξιολόγηση της αγρονομικής αξίας τους.
Μηλιά
Η δημιουργία ποικιλιών μηλιάς προσαρμοσμένων στις ελληνικές συνθήκες και με αξιόλογα αγρονομικά χαρακτηριστικά έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Θ. Σωτηρόπουλο, ερευνητή στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων. Συγκεκριμένα πραγματοποιείται ποιοτική αξιολόγηση δύο νέων ποικιλιών μηλιάς και προσδιορισμός του βαθμού αντοχής τους σε κύριες μυκητολογικές ασθένειες.
Τομάτα
Η δημιουργία ποικιλίας τομάτας με υπέρτερα ποιοτικά και διατροφικά χαρακτηριστικά, έχει επιστημονικά υπεύθυνους τον ερευνητή δρ. Α. Καλύβα και την ερευνήτρια δρ. Ι. Μελλίδου, και οι δύο από το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων.
Στόχος είναι η δημιουργία υπέρτερου γενετικού υλικού τομάτας, με υψηλή διατροφική αξία, καλή απόδοση και προσαρμοστικότητα. Η νέα ποικιλία θα δημιουργηθεί από ποικιλίες προσαρμοσμένες σε αντίξοα περιβάλλοντα και αναμένεται να συμβάλλει στην αντιμετώπιση του προβλήματος της μεγάλης ευαισθησίας που έχει στην κλιματική αλλαγή η πλειονότητα του υφιστάμενου γενετικού υλικού.
Σιτηρά
Η δημιουργία αποδοτικών ποικιλιών σκληρού σιταριού και ποικιλιών κριθαριού υψηλής ποιότητας έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Ι. Μυλωνά, ερευνητή στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων. Στόχος είναι η δημιουργία νέων υψηλοαποδοτικών και άριστης ποιότητας ποικιλιών σκληρού σιταριού και κριθαριού, προσαρμοσμένων στις ελληνικές ξηροθερμικές συνθήκες. Ειδικά για το κριθάρι οι ποικιλίες θα είναι προσαρμοσμένες για καλλιέργεια με χαμηλές εισροές και θα προορίζονται για κτηνοτροφική χρήση αλλά και για ανθρώπινη κατανάλωση.
Ρεβίθι
Η δημιουργία νέων ποικιλιών ρεβιθιού έχει επιστημονικά υπεύθυνο τον δρ. Δ. Βλαχοστέργιο, ερευνητή στο Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών, και στόχο τη δημιουργία βελτιωμένων ποικιλιών με βελτιωμένα χαρακτηριστικά ως προς την απόδοση και την ποιότητα.
Ρίγανη
Η γενετική βελτίωση και ανάπτυξη ποικιλιών ελληνικής ρίγανης έχει επιστημονικά υπεύθυνη την δρ. Ειρήνη Σάρρου, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων. Στόχος είναι η δημιουργία ελληνικών ποικιλιών ρίγανης με υψηλό παραγωγικό δυναμικό και με άριστα ποιοτικά χαρακτηριστικά (όσον αφορά αιθέρια έλαια και καρβακρόλη), με προσαρμογή στις ελληνικές συνθήκες και στις απαιτήσεις της αγοράς.
Μέθοδοι μοριακής επιλογής
Η δημιουργία ποικιλιών είναι μακρόχρονη διαδικασία. Στον ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» οι ερευνήτριες και οι ερευνητές, παράλληλα με τις κλασικές μεθόδους γενετικής βελτίωσης, χρησιμοποιούν και νέες μεθόδους μοριακής επιλογής, καθιστώντας δυνατό τον εντοπισμό γονιδίων που είναι υπεύθυνα –για παράδειγμα– για καλά ποιοτικά χαρακτηριστικά και για την αντοχή ή ανοχή σε επιβλαβείς οργανισμούς.
Η διαδικασία
Η διαδικασία της δημιουργίας φυτικών ποικιλιών, εκτός από τη σειρά επιλογών γονοτύπων / γονέων και απογόνων αντίστοιχα, περιλαμβάνει τα εξής στάδια:
- Αξιολόγηση των επιλογών / απογόνων σε διατοπικά πειράματα.
- Περιγραφή των επιλογών / απογόνων σύμφωνα τα εθνικά πρωτόκολλα ή τα πρωτόκολλα της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία των Νέων Ποικιλιών Φυτών (International Union for the Protection of New Varieties of Plants [UPOV]) και του Κοινοτικού Γραφείου Φυτικών Ποικιλιών (Community Plant Variety Office [CPVO])
- Γενετική ταυτοποίηση των επιλογών / απογόνων.
Για να γίνει η εγγραφή των νέων ποικιλιών στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών, θα ακολουθηθεί η διαδικασία που περιγράφεται στους Τεχνικούς Κανονισμούς Αποδοχής Ποικιλιών και παράλληλα θα γίνει και έλεγχος της φυτοϋγείας του υλικού των προς εγγραφή ποικιλιών.
Η διαδικασία δεν τελειώνει εκεί, καθώς θα ακολουθήσει η εισαγωγή του υλικού του «καλυτερευτή» στο σύστημα της πιστοποίησης του πολλαπλασιαστικού υλικού, με απώτερο στόχο το προβασικό υλικό (σπόροι προς σπορά ή αγενές υλικό) να δοθεί σε σποροπαραγωγικές ή φυτωριακές επιχειρήσεις, προκειμένου να πάρει το δρόμο του προς την αγορά και τους αγρούς των παραγωγών της χώρας.
Παράλληλα, ήδη από το στάδιο της δημιουργίας των ποικιλιών, θα γίνεται ευρεία ενημέρωση για τις νέες ποικιλίες, η οποία θα εντατικοποιηθεί με την εγγραφή των ποικιλιών στον Εθνικό Κατάλογο.
Η χρήση προσαρμοσμένων φυτικών ειδών και ποικιλιών συμβάλλει στην ανθεκτικότητα και στη βιωσιμότητα των γεωργικών συστημάτων. Είναι προφανές πως η διατήρηση των φυτογενετικών πόρων είναι πρωταρχικής σημασίας για χώρες σαν τη δική μας, που είναι από τις πλέον ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή.
Το ενθαρρυντικό είναι πως έχουμε μια τεράστια γενετική κληρονομιά, την οποία διατηρούν τα Ινστιτούτα του ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα» στην Τράπεζα Γενετικού Υλικού στη Θέρμη και στις συλλογές διατήρησης ποικιλιών στη Νάουσα, στα Χανιά, στο Ηράκλειο, στη Λυκόβρυση και στην Καλαμάτα.
Οι συλλογές αυτές πρέπει να ανανεώνονται και να εμπλουτίζονται συνεχώς, ενώ η διατήρηση και η ανάδειξη της σημασίας τους ως πυλώνα ανάπτυξης είναι υποχρέωση όλων μας.
