Ευάγγελος Κορπέτης, Γεωπόνος ΠΕ, MSc, επιστημονικός υπεύθυνος στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού «Δήμητρα»
Αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας του ανθρώπου στη γη διαδραμάτισαν τα σιτηρά, και κυρίως το σιτάρι, το ρύζι και το καλαμπόκι, η καλλιέργεια των οποίων οδήγησε στους μεγάλους πολιτισμούς της παγκόσμιας ιστορίας. Σήμερα, σχεδόν το 60% των θερμίδων και των πρωτεϊνών που λαμβάνει ο άνθρωπος από τα φυτά προέρχεται από αυτά τα τρία είδη σιτηρών. Γι’ αυτό και τα σιτηρά κυριαρχούν στην παγκόσμια καλλιέργεια, καταλαμβάνοντας το 45% της καλλιεργήσιμης γης.
Σήμερα υπάρχουν πάνω από 25 είδη σιταριού και αρκετές χιλιάδες ποικιλίες. Τα περισσότερο σημαντικά οικονομικά είδη σιταριού για την Ελλάδα είναι το σκληρό και το μαλακό σιτάρι, ενώ μικρότερης οικονομικής σημασίας είναι το μονόκοκκο, το δίκοκκο και το σιτάρι «σπέλτα». Το μεγαλύτερο ποσοστό της παραγωγής του σιταριού χρησιμοποιείται για ανθρώπινη διατροφή (παραγωγή ψωμιού, ζυμαρικών, μπισκότων και άλλων σιτηρούχων προϊόντων), ενώ μικρό ποσοστό προορίζεται για ζωοτροφές, αλκοολούχα ποτά και καύσιμα.
Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια το σιτάρι καταλαμβάνει περίπου το 17,5% της συνολικής καλλιεργούμενης έκτασης, με το σκληρό σιτάρι να φθάνει κατά μέσο όρο τα 4,5 και το μαλακό το 1,5 εκατομμύριο στρέμματα. Κατά μέσο όρο, την τελευταία δεκαετία, το εμπορικό ισοζύγιο είναι θετικό για το σκληρό σιτάρι, με εξαγωγές γύρω στους 300 χιλ. τόνους, ενώ είναι αρνητικό για το μαλακό σιτάρι, με εισαγωγές γύρω στους 900 χιλ. τόνους.
Η σημερινή κατάσταση
Η συνεχής αύξηση των τιμών των τροφίμων καταδεικνύει σαφώς ότι η ζήτηση είναι μεγαλύτερη από την προσφορά. Το πρόβλημα της αύξησης των τιμών σήμερα αποδίδεται στην εισβολή στην Ουκρανία, του δεύτερου μεγαλύτερου ευρωπαϊκού σιτοβολώνα μετά από τη Ρωσία, που είναι η μεγαλύτερη ευρωπαϊκή σιτοπαραγωγός χώρα. Ωστόσο, ακόμα κι αν σήμερα σταματούσαν οι εχθροπραξίες στην Ουκρανία, το πρόβλημα δεν θα λυνόταν.
Πολλοί και πολύπλοκοι παράγοντες οδηγούν στη μείωση της παραγωγής. Μεταξύ αυτών είναι οι τιμές των λιπασμάτων, του πετρελαίου κίνησης και των φυτοπροστατευτικών προϊόντων που έχουν εκτιναχτεί στα ύψη, και σε συνδυασμό με τα ακραία καιρικά φαινόμενα που εμφανίζονται όλο και πιο συχνά σε όλη την υφήλιο, μειώνουν τη γεωργική παραγωγή και απειλούν άμεσα τη βιωσιμότητα των μικρών αγροτικών επιχειρήσεων.
Ωστόσο, οι Έλληνες παραγωγοί θα πρέπει να καταφέρουν να διατηρήσουν την παραγωγή του σιταριού σε υψηλά επίπεδα, όσον αφορά τόσο τη στρεμματική απόδοση όσο και την ποιότητα του τελικού προϊόντος, παρά τις αντιξοότητες της φετινής χρονιάς.
Κατεργασία εδάφους
Το πρώτο βήμα για την καλλιέργεια του σιταριού είναι η προετοιμασία του εδάφους στο οποίο θα γίνει η σπορά. Η κατεργασία του εδάφους μπορεί να είναι η παραδοσιακή, μειωμένη ή ακαλλιέργεια. Η επιλογή της κατεργασίας και του χρόνου εφαρμογής της εξαρτάται κυρίως από το είδος και το χρόνο συγκομιδής της προηγούμενης καλλιέργειας, αλλά και από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο αγρός από άποψη υγρασίας, ζιζανίων και φυτικών υπολειμμάτων. Στην κατεργασία του εδάφους χρησιμοποιούνται γεωργικά μηχανήματα όπως άροτρα, σβάρνες, καλλιεργητές, φρέζες κλπ.
Στόχος των παραγωγών είναι να κάνουν τις λιγότερες δυνατές επεμβάσεις, μειώνοντας έτσι τα καύσιμα και πετυχαίνοντας τη σωστή εγκατάσταση της καλλιέργειας. Συνήθως ένα φθινοπωρινό όργωμα και ένα σβάρνισμα πριν τη σπορά είναι αρκετά. Επίσης, η προετοιμασία του εδάφους στον ρώγο του (σ.σ. όταν το έδαφος είναι πορώδες και επιτρέπει τη διείσδυση του νερού) απαιτεί μικρότερη ιπποδύναμη των ελκυστήρων (τρακτέρ) και κατά συνέπεια οικονομία καυσίμων, ενώ αποδίδει καλύτερο θρυμματισμό του εδάφους, κάτι που εξασφαλίζει καλύτερες συνθήκες υγρασίας και αερισμού και, επομένως, καλύτερο και ομοιόμορφο φύτρωμα του σπόρου.
Επιλογή είδους και ποικιλίας
Η επιλογή του φυτικού είδους εξαρτάται αρκετά από το μικροπεριβάλλον του κάθε αγρού, δηλαδή τους παγετούς του χειμώνα ή της άνοιξης, τις συνήθεις βροχές και την υγρασία της περιοχής, το υψόμετρο, τη γονιμότητα και τη σύσταση του εδάφους.
Για παράδειγμα, το μαλακό σιτάρι εμφανίζει μεγαλύτερη αντοχή στις χαμηλότερες θερμοκρασίες, ενώ το σκληρό σιτάρι μεγαλύτερη αντοχή στην ξηρασία. Για την επιλογή της ποικιλίας θα πρέπει να συνυπολογιστούν το δυναμικό παραγωγής, ο βιολογικός κύκλος, το αδέλφωμα, η αντοχή στο πλάγιασμα, η αντοχή σε εχθρούς και ασθένειες, καθώς και η ποιότητα του τελικού προϊόντος της ποικιλίας.
Για την υψηλότερη παραγωγή τελικού προϊόντος καλύτερης ποιότητας πρέπει το σύνολο του σπόρου που σπέρνεται να είναι πιστοποιημένος, υγιής, με υψηλή ποικιλιακή καθαρότητα, με απουσία σπόρων ζιζανίων, άλλων ειδών ή ποικιλιών, καθώς και υψηλή φυτρωτική ικανότητα.
Για να δικαιούνται οι παραγωγοί συνδεδεμένες ενισχύσεις (σ.σ. ενισχύσεις συνδεδεμένες με την παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων) για το μαλακό και το σκληρό σιτάρι, πέραν των άλλων προϋποθέσεων θα πρέπει να τηρούν και τον όρο επιλεξιμότητας στη χρήση ελάχιστης ποσότητας πιστοποιημένου σπόρου σποράς 18 κιλών ανά στρέμμα.
Ωστόσο, οι σχετικές υπουργικές αποφάσεις για την εφαρμογή των συνδεδεμένων ενισχύσεων θα εκδοθούν μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας έγκρισης του Στρατηγικού Σχεδίου της Ελλάδας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η συνδεδεμένη ενίσχυση στο σιτάρι –μαλακό και σκληρό, σύμφωνα με το Στρατηγικό Σχέδιο για τη νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) 2023 – 2027 που υποβλήθηκε από τη χώρα μας προς έγκριση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της παρέμβασης της συνδεδεμένης στήριξης– ανέρχεται τουλάχιστον στα 10 ευρώ ανά στρέμμα.
Σπορά
Για την εποχή της σποράς πρέπει να ληφθούν υπόψη η πρωιμότητα της ποικιλίας, οι εδαφικές (βαριά ή ελαφριά εδάφη) και κλιματικές συνθήκες (παγετοί) της περιοχής. Γενικά, οι πρώιμες ποικιλίες πρέπει να σπέρνονται προς το τέλος της περιόδου σποράς της κάθε περιοχής, και οι οψιμότερες στην αρχή της.
Οι γραμμές σποράς θα πρέπει να είναι κατά το δυνατόν παράλληλες με την κίνηση του ήλιου και κάθετες προς τους επικρατέστερους ανέμους της περιοχής, για να εξασφαλιστούν από τη μία πλουσιότερος φωτισμός και από την άλλη να μειωθούν οι επιπτώσεις του ψύχους.
Τέλος, η σπορά θα πρέπει να γίνει κατά το δυνατόν αμέσως μετά την προετοιμασία του αγρού, για να μη χαθεί η υγρασία και για να δοθεί προβάδισμα στην ανάπτυξη του σιταριού έναντι των ζιζανίων.
Λίπανση
Βασική αρχή για επιτυχημένη καλλιέργεια σιταριού, αλλά και όλων των καλλιεργειών, είναι η κατάρτιση ενός ολοκληρωμένου προγράμματος θρέψης, το οποίο πρέπει να βασίζεται σε εδαφολογική ανάλυση, ώστε να επιλεγεί η οικονομικότερη και αποτελεσματικότερη λίπανση. Τα στοιχεία που απαιτεί η καλλιέργεια είναι κυρίως το άζωτο, ο φώσφορος και το κάλιο, αλλά και το μαγνήσιο, το θείο, το ασβέστιο, το μαγγάνιο και το μολυβδαίνιο.
Στο μαλακό σιτάρι, με τη βασική λίπανση που εφαρμόζεται κατά τη σπορά χορηγείται σχεδόν το μισό από το συνολικό απαιτούμενο άζωτο, όλος ο φωσφόρος και το κάλιο αν απαιτείται, ενώ με μία επιφανειακή λίπανση κατά το αδέλφωμα χορηγείται το υπόλοιπο άζωτο.
Στο σκληρό σιτάρι για καλύτερα αποτελέσματα προτείνονται τρεις εφαρμογές αζώτου. Στην πρώτη (βασική), κατά τη σπορά, μαζί με το σύνολο της ποσότητας σε φώσφορο και κάλιο τοποθετείται το 25% του αζώτου· στη δεύτερη, από το αδέλφωμα έως την έναρξη του καλαμώματος, το 50% του αζώτου· και στην τρίτη, πριν το ξεστάχυασμα, το υπόλοιπο 25%. Η τρίτη εφαρμογή, αν και δύσκολη, είναι πολύ σημαντική για την ποιότητα του τελικού προϊόντος, επειδή αυξάνει σημαντικά την πρωτεΐνη. Για τη βασική εφαρμογή προτείνονται λιπάσματα αργής δράσης, ενώ για τις επιφανειακές εφαρμογές προτείνονται λιπάσματα γρήγορης απελευθέρωσης.
Έλεγχος των ζιζανίων
Ο καλός έλεγχος των ζιζανίων αυξάνει τις αποδόσεις και ελαχιστοποιεί την επιμόλυνση του τελικού προϊόντος με ξένες ύλες.
Η σχεδιασμός ενός καλού συστήματος αμειψισποράς μπορεί να βοηθήσει σημαντικά όχι μόνο στη βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους αλλά και στον έλεγχο των ζιζανίων. Πρέπει να βασίζεται στην οικονομική αποδοτικότητα των εναλλασσόμενων καλλιεργειών, στην ανάπτυξη του ριζικού συστήματος (όσον αφορά βάθος και τρόπο), στην αντοχή σε εχθρούς και ασθένειες, και στις απαιτήσεις σε πόρους (σε εργασία, νερό, λίπανση).
Κατά τη χημική ζιζανιοκτονία, θα πρέπει να γίνεται προσεκτική χρήση μόνο εγκεκριμένων ζιζανιοκτόνων, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας, έτσι ώστε να αποφεύγονται τοξικότητες και υπολειμματική διάρκεια.
Συγκομιδή
Η κατάλληλη εποχή για συγκομιδή του σιταριού είναι όταν οι σπόροι έχουν υγρασία κάτω από 14%, που είναι η μέγιστη υγρασία που πρέπει να έχουν οι σπόροι κατά την αποθήκευσή τους.
Πρώιμη συγκομιδή με υψηλότερη υγρασία από 14% παρουσιάζει χαμηλότερη ποιότητα προϊόντος, αλλά και δυσκολίες κατά τον αλωνισμό και κατά συνέπεια απώλειες. Αντίθετα, καθυστερημένη συγκομιδή σημαίνει απώλεια προϊόντος, είτε λόγω τινάγματος των σπόρων στο χωράφι, είτε λόγω καιρικών συνθηκών. Ανάλογα πάντα με τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν ανά περιοχή, στην Ελλάδα η συγκομιδή του σιταριού γίνεται συνήθως τον Ιούνιο, ενώ στις πιο ορεινές και ψυχρότερες περιοχές μπορεί να φτάσει μέχρι και τον Ιούλιο.
Κατά τη συγκομιδή απαιτείται προσοχή ώστε να μην υποβαθμίζεται η ποιότητα των σπόρων από ραγίσματα ή σπασίματα, ενώ η αποθήκευση πρέπει να γίνεται σε χώρους με καλό αερισμό και έλεγχο θερμοκρασίας (κάτω των 15°C).
