Πολλές από τις ασθένειες του αμπελιού προκαλούνται από έντομα, όπως είναι ο ψευδόκοκκος, τα τζιτζικάκια, η φυλλοξήρα, οι θρίπες και τα ακάρεα. Παρακάτω γίνεται συνοπτική αναφορά στα συγκεκριμένα έντομα, καθώς και στην αντιμετώπισή τους.
Του δρ. Παναγιώτη Μυλωνά, αναπληρωτή διευθυντή του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου και διευθυντή Ερευνών στο Τμήμα Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας
Ευδεμίδα
Το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα για εντομολογικούς εχθρούς είναι η ευδεμίδα της αμπέλου. Συμπληρώνει 3-4 γενιές κάθε χρόνο και εμφανίζεται από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο, ανάλογα με την περιοχή. Σε νοτιότερες περιοχές μπορεί να εμφανιστεί από αρχές Απριλίου μέχρι τέλος Οκτωβρίου, ενώ σε βορειότερες περιοχές μπορεί να εμφανιστεί από το τέλος Απριλίου μέχρι τις αρχές Οκτωβρίου.
Πρόκειται για ένα λεπτιδόπτερο έντομο, οι κάμπιες του οποίου τρέφονται την άνοιξη στους ανθούς, στους ανθοφόρους βλαστούς και στη συνέχεια στις ράγες της αμπέλου, τις οποίες και καταστρέφουν. Αυτό οδηγεί στη μείωση της απόδοσης, με αποτέλεσμα να μολύνονται τα αμπέλια και από άλλα παθογόνα, όπως από μύκητες και βακτήρια. Αυτό οδηγεί στη μείωση της παραγωγής.
Η ευδεμίδα είναι ένα παλαιό πρόβλημα, το οποίο γνωρίζουν οι παραγωγοί, και υπάρχουν αρκετοί τρόποι αντιμετώπισης. Αρχικά πρέπει να παρακολουθείται ο πληθυσμός του εντόμου με φερομονικές παγίδες, τις οποίες οι παραγωγοί πρέπει να τοποθετούν από την αρχή της περιόδου εμφάνισης ανάλογα με την περιοχή, συνήθως από τα μέσα Απριλίου.
Στις παγίδες αυτές συλλαμβάνονται τα αρσενικά άτομα, και με αυτό τον τρόπο παρατηρούμε την πορεία του πληθυσμού. Βάσει αυτού γίνονται οι επεμβάσεις στο κατάλληλο χρονικό σημείο, ώστε να είναι πιο αποτελεσματική η αντιμετώπιση της ευδεμίδας.
Οι επεμβάσεις γίνονται είτε με χημικά συμβατικά εντομοκτόνα, είτε με βιολογικά. Επειδή όμως κάποια από αυτά επιδρούν περισσότερο στα αυγά, και άλλα περισσότερο στις προνύμφες, χρειαζόμαστε συστηματική παρακολούθηση για να γνωρίζουμε πότε και με τι θα επέμβουμε.
Υπάρχουν και οι βιολογικοί τρόποι αντιμετώπισης, όπως είναι ο βάκιλος της Θουριγγίας, ο οποίος έχει αποτελεσματικότητα σε νεαρές προνύμφες. Άρα, όταν θέλουμε να εφαρμόσουμε αυτή τη μέθοδο θα πρέπει να επέμβουμε όταν έχουμε αυγά ή νεοεκκολαπτόμενες προνύμφες.
Επίσης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και φυτοπαθογόνοι μύκητες στο σωστό χρόνο και στην κατάλληλη στιγμή, σε συνδυασμό με μέτρα υγιεινής και παρακολούθησης ή και σε συνδυασμό με άλλες μεθόδους.
Ένας άλλος ευρέως διαδεδομένος τρόπος αντιμετώπισης της ευδεμίδας στην Ευρώπη (άρα και στην Ελλάδα, και μάλιστα ενταγμένος σε πρόγραμμα χρηματοδότησης του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων [ΥΠ.Α.Α.Τ.]), είναι η παρεμπόδιση της σύζευξης.
Σύμφωνα με αυτή τη μέθοδο, τοποθετούνται φερομόνες μεγάλης ποσότητας στο χωράφι, έτσι ώστε τα αρσενικά να μην μπορούν να εντοπίσουν τα θηλυκά. Έτσι, τα θηλυκά δεν μπορούν να δώσουν γόνιμους απογόνους και άρα δεν έχουμε προνύμφες οι οποίες προκαλούν τη ζημιά.
Αυτή η μέθοδος δεν είναι νέα αλλά βελτιώνεται συνεχώς, και τελευταία τυχαίνει μεγαλύτερης αποδοχής από τους αμπελοπαραγωγούς.
Ψευδόκοκκος της αμπέλου
Άλλο έντομο που προκαλεί ζημιά είναι ο ψευδόκοκκος της αμπέλου. Πρόκειται για κοκκοειδή έντομα μικρού μεγέθους με μαλακό σώμα, τα οποία καλύπτονται από μια άσπρη κηρώδη σκόνη και απομυζούν τους χυμούς από το φυτό εξασθενώντας το. Επίσης παράγουν πολλά μελιτώματα, πάνω στα οποία αναπτύσσονται οι μύκητες της καπνιάς και κάνουν το προϊόν μη εμπορεύσιμο. Αυτά εμφανίζονται από το Μάιο μέχρι το Σεπτέμβριο, συμπληρώνουν 3-4 γενιές το χρόνο και καταπολεμούνται με διάφορες επεμβάσεις.
Για την αντιμετώπιση του ψευδόκοκκου της αμπέλου τοποθετούνται φερομονικές παγίδες που μας βοηθούν να καταλάβουμε πότε πρέπει να επέμβουμε, είτε συμβατικά είτε με βιοεντομοκτόνα όπως είναι οι βιοπαθογόνοι μύκητες. Επιπλέον υπάρχουν και τρόποι βιολογικής καταπολέμησης με εξαπόλυση κάποιων αρπακτικών ή παρασιτοειδών εντόμων που είναι διαθέσιμα στο εμπόριο. Και σε αυτή την περίπτωση έχουμε τη μέθοδο της παρεμπόδισης της σύζευξης, αλλά είναι είναι πιο νέα στην εφαρμογή σε σχέση με τη μέθοδο αντιμετώπισης της ευδεμίδας.
Τζιτζικάκια
Τα τζιτζικάκια ανήκουν στην ίδια τάξη με τα γνωστά μας τζιτζίκια, αλλά είναι πολύ μικρότερα και διακρίνονται με δυσκολία. Απομυζούν χυμούς από το φυτό και το εξασθενούν προκαλώντας μεταχρωματισμό στο φύλλο και πρόωρη φυλλόπτωση. Το αποτέλεσμα είναι η εξασθένιση του πρέμνου, στο οποίο δεν ωριμάζει καλά ο καρπός, με συνέπεια να μην αποθηκεύει υγιή θρεπτικά συστατικά και να μην αναπτύσσεται ικανοποιητικά την επόμενη χρονιά.
Τα τζιτζικάκια εντοπίζονται με απευθείας παρατηρήσεις στον αγρό ή με τοποθέτηση κίτρινων κολλητικών παγίδων.
Η καταπολέμηση γίνεται είτε με χημικά εντομοκτόνα είτε με βιολογικά, όπως είναι το πύρεθρο ή τα άλατα καλίου λιπαρών οξέων, τα οποία επιτρέπονται και στη βιολογική καλλιέργεια.
Η εφαρμογή εξαρτάται από την εμφάνιση και την εξέλιξη του πληθυσμού, και μπορεί να ξεκινήσει όταν δούμε τις πρώτες προνύμφες στα φύλλα. Για την παρακολούθηση εφαρμόζεται η παρακάτω μεθοδολογία: Επιλέγουμε 20 τυχαία φυτά σε όλο το χωράφι, παρατηρούμε ένα ανεπτυγμένο φύλλο για να εντοπίσουμε αν υπάρχει εμφάνιση κάποιου εντόμου, και καταγράφουμε τον αριθμό των προνυμφών που υπάρχουν ανά φύλλο.
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία και για το είδος Empoasca vitis, είναι δικαιολογημένη μια επέμβαση κατά την πρώτη γενιά αν ο αριθμός ανά φύλλο είναι πάνω από 5, ενώ για τις επόμενες γενιές απαιτείται παρέμβαση αν αντοπίζονται πάνω από 3 άτομα ανά φύλλο.
Φυλλοξήρα της αμπέλου
Η φυλλοξήρα της αμπέλου είναι μια αφίδα πολυμορφική που δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στο φυτό. Στην ευρωπαϊκή άμπελο (Vitis vinifera) εμφανίζεται μόνο η ριζόβια μορφή και σπάνια η φυλλόβια.
Η φυλλοξήρα της αμπέλου έχει μεταφερθεί από τη βόρεια Αμερική, και η αντιμετώπισή της βασίζεται στη χρήση φυτών τα οποία είναι εμβολιασμένα σε ανθεκτικά υποκείμενα, όπως είναι τα αμερικάνικα είδη.
Στο παρελθόν οι παραγωγοί μας δεν ήθελαν να χρησιμοποιούν εμβολιασμένα φυτά. Θεωρούσαν ότι μερικά συστατικά της ποικιλίας χάνονται όταν είναι εμβολιασμένα. Τώρα κατά 99% τα πρέμνα τα οποία φυτεύονται είναι εμβολιασμένα. Έτσι αποφεύγεται και η μετάδοση του εντόμου σε περιοχές όπου δεν έχει εμφανιστεί.
Θρίπες
Άλλη σημαντική ομάδα εχθρών είναι οι θρίπες, μικρά έντομα περίπου ενός χιλιοστού με δύο κυρίως είδη, τα οποία είναι ο Drepanothrips reuteri και ο Frankliniella occidentalis (θρίπας της Καλιφόρνιας).
Το πρώτο είδος έχει δύο γενιές το χρόνο και προσβάλλει κυρίως την άνοιξη τους οφθαλμούς και τη νέα βλάστηση, προκαλώντας εσχαρώσεις και διαβρώσεις και εμποδίζοντας την κανονική ανάπτυξη.
Σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει έντονη προσβολή που προκαλεί βραχυγονάτωση των νέων βλαστών. Ο θρίπας της Καλιφόρνιας δημιουργεί σχισμές ωοτοκίας σε άνθη και μικρές ράγες στο στέλεχος του βότρυ. Οι σχισμές ωοτοκίας σκουραίνουν και αργότερα εμφανίζονται ως καστανόχρωμα στίγματα περιβαλλόμενα από χλωρωτική άλω και μειώνουν την εμπορική αξία των επιτραπέζιων σταφυλιών. Στα νεαρά φύλλα μπορεί να προκληθούν παραμορφώσεις.
Τους θρίπες τους καταπολεμούμε με εφαρμογή εντομοκτόνων στα πρώτα στάδια ανάπτυξης του φυτού. Για τον εντοπισμό και την παρακολούθηση της δραστηριότητάς τους χρησιμοποιούμε κίτρινες κολλητικές παγίδες. Επειδή τα έντομα αυτά είναι πολύ μικρού μεγέθους, χρειάζεται κάποια εξειδίκευση και εμπειρία στην αναγνώρισή τους. Για το θρίπα της Καλιφόρνιας χρησιμοποιούνται μπλε κολλητικές παγίδες με φερομόνη.
Θα πρέπει ο παραγωγός να προχωρά αφενός σε καταστροφή και απομάκρυνση των ζιζανίων, προκειμένου να εμποδίζεται η ανάπτυξη πληθυσμών σε ζιζάνια-ξενιστές των θριπών, και αφετέρου σε περιορισμό του φυλλώματος, για καλό αερισμό. Επιπλέον, προτείνεται προσεκτική άρδευσηκατά τους θερινούς μήνες, ώστε να αποφεύγεται η ανάπτυξη ζιζανίων γύρω από τη βάση του πρέμνου.
Ακάρεα
Εκτός από τους παραπάνω εντομολογικούς εχθρούς υπάρχουν και ορισμένα είδη ακάρεων τα οποία δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στην καλλιέργεια του αμπελιού. Τα ακάρεα προκαλούν την ερίνωση στο σταφύλι. Υπάρχει το είδος Colomerus (Eriophyes) vitis και δημιουργεί χαρακτηριστικές ερινώσεις στην κάτω επιφάνεια των φύλλων. Αυτό το σύμπτωμα είναι μεν ορατό, ωστόσο η σοβαρή ζημιά αφορά την προσβολή των οφθαλμών. Έτσι, την άνοιξη, κατά την περίοδο ανάπτυξης του αμπελιού, οι οφθαλμοί δεν βλαστάνουν ή έχουν προβληματική βλάστηση.
Υπάρχει κι ένα δεύτερο είδος ακάρι το είδος Calepitrimerus (Phyllocoptes) vitis, που προκαλεί νέκρωση των οφθαλμών και ανάσχεση της βλάστησης. Η αντιμετώπιση σε αυτή την περίπτωση γίνεται με εφαρμογή θειαφιού την περίοδο της έκρηξης των οφθαλμών.
