Για την αξιοποίηση της βιομάζας μας μίλησε ο κ. Μανώλης Καραμπίνης, επιστημονικός συνεργάτης του Εθνικού Κέντρου Έρευνας & Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) και διευθυντής Επιχειρηματικής Ανάπτυξης του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Βιοενέργειας «Bioenergy Europe», στη συνέντευξη που παραχώρησε στην Κατερίνα Λαδοπούλου.
Η αγροτική βιομάζα είναι ένας γενικός όρος που περιγράφει ένα πλήθος διαφορετικών υλικών, κατά βάση φυτικής προέλευσης, από τις αγροτικές δραστηριότητες. Τέτοια υλικά είναι:
- Ποώδη αγροτικά υπολείμματα όπως το άχυρο, που παραμένουν στο χωράφι μετά τη συλλογή του κυρίως αγροτικού προϊόντος.
- Ξυλώδη αγροτικά κλαδέματα από δενδρώδεις καλλιέργειες (ελαιώνες, οπωρώνες, αμπέλια).
- Αγροτοβιομηχανικά υπολείμματα από βιομηχανίες επεξεργασίας αγροτικών προϊόντων. Τέτοια υπολείμματα είναι το πυρηνόξυλο από τα πυρηνελουργεία και τα ελαιοτριβεία, τα τσόφλια ξηρών καρπών από τα σπαστήρια κτλ.
- Τα λεγόμενα λιγνοκυτταρινούχα ενεργειακά φυτά τα οποία καλλιεργούνται για χρήση ως καύσιμη ύλη. Μπορεί να είναι ποώδη όπως ο μίσχανθος και η αγριαγκινάρα, ή ξυλώδη όπως ο ευκάλυπτος, η ιτιά και άλλα.
Agro.Tec: Πώς μπορεί ένας αγρότης να συλλέξει τα υπολείμματα από τα άχυρα, τα κλαδέματα και τα κουκούτσια ελιάς για να τα αξιοποιήσει ως πρώτη ύλη βιομάζας;
– Υπάρχουν διάφορα τεχνικά μέσα για τη συλλογή, ανάλογα με το είδος της βιομάζας. Το βασικότερο θέμα όμως είναι άλλο: Στην Ελλάδα, λόγω του μικρού μεγέθους των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τα υπολείμματα που παράγει κάθε μεμονωμένος αγρότης από τις δικές του καλλιέργειες είναι σχετικά μικρά σε ποσότητα για να καλύψουν από μόνα τους τις ανάγκες κάποιου τελικού χρήστη.
Για να δημιουργηθούν, όμως, αλυσίδες αξίας βιοενέργειας απαιτούνται ποσότητες από εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες τόνους βιομάζας. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται να διαμορφωθεί κάποιο συνεργατικό σχήμα πολλών αγροτών, ώστε να συλλεχθούν οι απαραίτητες ποσότητες. Αυτό το σχήμα θα μπορούσε να είναι ένας αγροτικός συνεταιρισμός που διευρύνει τις δραστηριότητές του ή μια ενεργειακή κοινότητα.
Σε κάποιες περιπτώσεις, αναλαμβάνουν εργασίες διαχείρισης αγροτικών υπολειμμάτων ιδιώτες, όπως αυτοί που δουλεύουν με καταστροφείς κλαδεμάτων, οι οποίοι μπορούν να μετεξελιχθούν σε εταιρείες προμήθειας αγροτικής βιομάζας, εφόσον υπάρχει σχετική ζήτηση.
Agro.Tec: Υπάρχουν ειδικά μηχανήματα που πρέπει να προμηθευτεί κάποιος για τη συλλογή της βιομάζας;
– Υπάρχουν διάφορα θέματα που πρέπει κανείς να εξετάσει πριν προχωρήσει στη δημιουργία μιας αλυσίδας αξίας αγροτικής βιομάζας, η οποία αλυσίδα ξεκινάει φυσικά από τη συλλογή. Η επιλογή των κατάλληλων μηχανημάτων και τρόπων συλλογής συμβάλλει στο να επιτευχθεί και χαμηλό κόστος συλλογής και κατάλληλη ποιότητα καυσίμου.
Για το άχυρο, τα μηχανήματα συλλογής είναι γνωστά στους αγρότες και υπάρχουν σε περιοχές με καλλιέργειες σιτηρών. Πιο ενδιαφέρον είναι να μιλήσουμε για τα αγροτικά κλαδέματα, η διαχείριση των οποίων είναι δύσκολη για τους αγρότες, και δυστυχώς μεγάλες ποσότητες καίγονται ακόμα σε ανοιχτές εστίες στα χωράφια. Από αυτά τα κλαδέματα συλλέγονται και χρησιμοποιούνται ως καυσόξυλα μόνο τα μεγαλύτερα κομμάτια.
Η βασική δυσκολία στη διαχείριση των κλαδεμάτων είναι ο μεγάλος όγκος και το μικρό βάρος, οπότε το πρώτο βήμα είναι συνήθως μια διαδικασία θρυμματισμού. Αυτή μπορεί να γίνει με χειρωνακτική συλλογή των κλαδεμάτων και ρίψη τους σε μικρούς κλαδοτεμαχιστές. Τέτοια μηχανήματα παράγονται και από ελληνικές εταιρείες. Είναι μια δυνατή λύση για μικρές ποσότητες κλαδεμάτων, όταν οι συνθήκες στο χωράφι (π.χ. η κλίση) δεν επιτρέπουν την περαιτέρω μηχανοποίηση της συλλογής.
Πιο γρήγορος τρόπος είναι η χρήση μηχανημάτων που μοιάζουν με τους γνωστούς καταστροφείς. Η διαφορά είναι ότι τα θρυμματισμένα κλαδιά, αντί να αφήνονται στο έδαφος, συλλέγονται με κατάλληλο σύστημα, π.χ. σε κάδο, και μπορούν μετά να μαζευτούν σε μια καρότσα ή ένα φορτηγό, ή μένουν στο έδαφος για μεταγενέστερη συλλογή με έναν φορτωτή.
Τα μηχανήματα αυτά είναι πιο ακριβά, αλλά σε κατάλληλες συνθήκες μπορούν να έχουν πολύ καλή απόδοση και να μαζεύουν οικονομικά μεγάλες ποσότητες. Για παράδειγμα, σε μια επιδεικτική δράση που υλοποιήσαμε πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου AGROinLOG στον Άγιο Κωνσταντίνο Λοκρίδας, ο Αγροτικός Συνεταιρισμός μπόρεσε να μαζέψει με ευκολία περίπου 24 τόνους κλαδεμάτων σε ένα οχτάωρο. Γενικά, οι συνθήκες σε πολύ μεγάλο μέρος του ευρύτερου ελαιώνα της Φθιώτιδας είναι εξαιρετικές για γρήγορη και οικονομική συλλογή μεγάλων ποσοτήτων κλαδεμάτων.
Agro.Tec: Πού μπορεί να χρησιμοποιηθεί η βιομάζα ως καύσιμο; Μπορούν οι ίδιοι οι αγρότες να χρησιμοποιήσουν τη βιομάζα σε αγροτοβιομηχανίες, θερμοκήπια και άλλες εφαρμογές;
– Η βιομάζα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών, από την οικιακή θέρμανση μέχρι σε θερμοκήπια και θέρμανση δημοτικών κτιρίων, καθώς και για την κάλυψη θερμικών αναγκών βιομηχανικών π.χ. με τη μορφή ατμού, ή για ηλεκτροπαραγωγή μεγάλης κλίμακας.
Προκειμένου να επιτευχθεί υψηλός βαθμός απόδοσης αλλά και χαμηλές εκπομπές από την ενεργειακή αξιοποίηση της βιομάζας είναι απαραίτητη η χρήση κατάλληλων, σύγχρονων τεχνολογικών συστημάτων. Αυτό διότι τα περισσότερα είδη αγροτικής βιομάζας έχουν ιδιότητες –π.χ. σχετικά υψηλή τέφρα– που τα καθιστούν ακατάλληλα για συμβατικά συστήματα καύσης ξυλώδους βιομάζας.
Η τεχνολογία πάντως είναι διαθέσιμη, οπότε με μια τεχνοοικονομική μελέτη μπορεί να διαπιστωθεί πότε το υψηλότερο κόστος επένδυσης υπερκαλύπτεται από το πολύ χαμηλό κόστος της αγροτικής βιομάζας. Συνήθως επιτυγχάνεται απόσβεση και εξοικονόμηση όταν οι θερμικές καταναλώσεις είναι μεγάλες και αφορούν μεγάλη χρονική διάρκεια, κάτι που συμβαίνει π.χ. σε πολλά θερμοκήπια.
Το είδος και τα χαρακτηριστικά της αγροτικής βιομάζας είναι αυτά που καθορίζουν τις δυνητικές εφαρμογές. Για παράδειγμα, τα κουκούτσια ελιάς έχουν πολύ καλές ιδιότητες καυσίμου και ανταγωνίζονται τα πέλετ ξύλου ακόμα και σε εφαρμογές οικιακής θέρμανσης.
Agro.Tec: Υπάρχουν ευρωπαϊκά προγράμματα από τα οποία μπορεί να χρηματοδοτηθεί κάποιος αγρότης ώστε να παράγει βιομάζα;
– Υπάρχουν διάφορα χρηματοδοτικά εργαλεία –τόσο εθνικά όσο και ευρωπαϊκά– που μπορούν να υποστηρίξουν μια επένδυση σε έργα βιομάζας. Μάλιστα, ορισμένα από τα μέτρα του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) υποστηρίζουν επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και σε αυτές συγκαταλέγεται και η παραγωγή βιομάζας.
Αξίζει ειδικά να αναφερθεί το μέτρο 4.4.4 που αφορά την απόκτηση κλαδοθρυμματιστών για ελαιώνες, ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο που θα μπορούσε να δώσει ώθηση στη δημιουργία αλυσίδων αξιοποίησης των κλαδεμάτων για παραγωγή βιοενέργειας.
Δυστυχώς, από όσο γνωρίζω, το μέτρο αυτό παραμένει «παγωμένο» και δεν προκηρύχτηκε ποτέ, γιατί υπήρχαν φόβοι για φυτοπαθολογικούς κινδύνους στην περίπτωση που τα θρυμματισμένα κλαδέματα θα παρέμεναν μέσα στο χωράφι ως οργανικό λίπασμα / εδαφοκάλυψη. Κάτι τέτοιο όμως δεν υφίσταται σε περίπτωση που τα κλαδέματα απομακρύνονται για παραγωγή βιοενέργειας.
Διάφορα άλλα εργαλεία μπορούν να αξιοποιηθούν για επενδύσεις βιοενέργειας σε τοπικό επίπεδο, και τέτοια είναι τα προγράμματα Leader, τα προγράμματα Life κ.ά. Πολύ σημαντικό ωστόσο είναι να έχει προηγηθεί μια πολύ καλή ανάλυση της αγοράς στην οποία στοχεύει η κάθε επένδυση, ώστε να υπάρχει σωστή αποτύπωση των ευκαιριών αλλά και των κινδύνων.
Agro.Tec: Πόσο εκτεταμένη είναι η αξιοποίηση της αγροτικής βιομάζας στη χώρα μας;
– Προς το παρόν, η αγροτική βιομάζα στην Ελλάδα αφορά κυρίως:
α) Καυσόξυλα από δενδρώδεις καλλιέργειες, όπως είναι π.χ. η ελιά. Ως επί το πλείστον, τα καυσόξυλα χρησιμοποιούνται σε συστήματα χαμηλού βαθμού απόδοσης και υψηλών εκπομπών, π.χ. στα ανοιχτά τζάκια.
β) Αγροτοβιομηχανικά υπολείμματα, κυρίως από την ελαιουργία, δηλαδή το λεγόμενο «πυρηνόξυλο». Μεγάλο ποσοστό ιδιοκαταναλώνεται από τα πυρηνελουργεία για τις δικές τους ενεργειακές ανάγκες, αλλά υπάρχουν σημαντικές ποσότητες που διατίθενται στην αγορά για κάλυψη θερμικών αναγκών σε θερμοκήπια και ασβεστοβιομηχανίες, αλλά και για οικιακή θέρμανση. Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα χρήσης τέτοιων υπολειμμάτων από βιομηχανίες επεξεργασίας τροφίμων, π.χ. από κονσερβοποιίες, ορυζόμυλους κ.ά.
Υπάρχουν και μεμονωμένα παραδείγματα χρήσης αγροτικών υπολειμμάτων για παραγωγή ενέργειας και αναβαθμισμένων στερεών καυσίμων, αλλά είναι λίγα προς το παρόν.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δυο σύγχρονοι λέβητες βιομάζας που έχει εγκαταστήσει η Δημοτική Επιχείρηση Τηλεθέρμανσης της Ευρύτερης Περιοχής Αμυνταίου (ΔΕΤΕΠΑ), προκειμένου να αντικατασταθεί η θερμική ενέργεια που παραγόταν από τον κλειστό πλέον λιγνιτικό σταθμό Αμυνταίου.
Παράλληλα, η ΔΕΤΕΠΑ έχει εγκαταστήσει και έναν μικρότερο λέβητα βιομάζας στο ορεινό χωριό του Λεχόβου για την κάλυψη των θερμικών αναγκών δυο σχολείων. Οι λέβητες αυτοί λειτουργούν με αγροτική βιομάζα που προέρχεται κυρίως από υπολείμματα καλαμποκιών.
Τα παραπάνω παραδείγματα μπορούν να βρουν εφαρμογή και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπου υπολείμματα αγροτικής παραγωγής μπορούν να καλύπτουν τοπικές ανάγκες θέρμανσης σε κολυμβητήρια, σχολεία, ξενοδοχειακές μονάδες και θερμοκήπια, ακόμα και σε κατοικίες μέσω δικτύων τηλεθέρμανσης.
Είναι ένα μοντέλο κυκλικότητας και αειφορίας που εκτός από περιβαλλοντικά έχει σαφέστατα και οικονομικά οφέλη, καθώς η βιομάζα είναι πολύ ανταγωνιστική ως πηγή θερμικής ενέργειας και πλέον είναι ιδιαίτερα συμφέρουσα, αν λάβουμε υπόψη τις τρέχουσες τιμές των ορυκτών καυσίμων.
Η συνέντευξη του κ. Καραμπίνη φιλοξενείται στο τεύχος Νοεμβρίου Δεκεμβρίου 2022. Δείτε ηλεκτρονικά το τεύχος ΕΔΩ.
Για να γίνετε συνδρομητής/τρια πατήστε ΕΔΩ.
